با موفقیت به پایان برسد «هنوز معلوم نیست که آیا عراق خواهد توانست بر میزان نفت صادراتی خود به نحو قابل ملاحظه ای بیفزاید یا نه؟» روزنامه مذکور درنهایت برای حل مشکلات مالی عراق توصیه کرد: «جنگ ایران و عراق زمانی آغاز شد که بازار جهانی با کمبود نفت روبه رو بوده، اما اینک باتوجه به مسئله بازار نفت تنها راهی که عراق ظاهراً می تواند بر میزان فروش نفتش بیفزاید و از محل آن بدهی های خود را بپردازد کاهش بهای نفت تولیدی اش به میزانی است که ارزان تر از بهای تعیین شده اوپک باشد.»[١]

درپی انتشار اخبار مربوط به گسترش روابط اقتصادی عراق و پاکستان، منابع رسمی در اسلام آباد تأکید کردند: «پاکستان که فعالانه تلاش می کند خود را از جنگ ایران و عراق دور نگه دارد و درعین حال روابط خوب خود را به طور یکسان با هر دو کشور درحال جنگ حفظ کند، راه ترانزیتی بازرگانی به ایران و تسهیلات آموزش فنی به عراق پیشنهاد کرده است.» منابع مذکور در توضیح این مسئله گفتند: «پاکستان به ایران پیشنهاد کرده است درصورتی که بنادر جنوبی آن توسط عراق بمباران و منهدم و یا تنگه هرمز بسته شود از کراچی (تنها بندر پاکستان) برای عبور کالاهای تجاری خود استفاده کند.»

خبرگزاری کویت همچنین ضمن اشاره به اینکه ایران از زمان آغاز جنگ، به منظور پیشبرد روابط بازرگانی خود با پاکستان با ایجاد خطوط کشتیرانی مشترک موافقت کرده است، افزود: ایران در ازای تسهیلات ترانزیتی که پاکستان دراختیار آن کشور قرار می دهد از ایده انحلال سازمان آر.سی.دی (سازمان همکاری عمران منطقه ای)[٢] دست برخواهد داشت. مرکز این سازمان در تهران است و کشورهای پاکستان و ترکیه نیز در آن عضویت دارند.[٣]

سلطان قابوس پادشاه عمان، عراق را آغازگر جنگ علیه ایران دانست، اما گفت از سرزنش هریک از دو طرف جنگ خودداری می کند.

وی در مصاحبه با شماره امروز روزنامه فرانسوی لوموند در پاسخ به این سؤال که با کدام یک از دو طرف جنگ ایران و عراق احساس همدردی می کنید، گفت: «عراق آمادگی خود را جهت مذاکره با ایرانیان به منظور یافتن راه حل شرافتمندانه اعلام کرده است، درحالی که طرف مقابل این را نپذیرفته است و گرچه عراق آغازگر جنگ بوده، اما من از سرزنش هریک از طرفین خودداری می کنم.» وی افزود: «چیزهای کوچکی که جمع شود می تواند جنگی را درپی داشته باشد و شاید

[١] همان، صص ٢٤ - ٢٢، رادیو امریکا، ٤/٩/١٣٦٢.

[٢] سازمان مذکور در سال ١٣٦٤ با تلاش ایران به سازمان همکاری اقتصادی با نام اختصاری "اکو" تبدیل شد.

[٣] خبرگزاری جمهوری اسلامی، نشریه گزارش های ویژه، شماره ٢٥١، ٥/٩/١٣٦٢، ص٨، اسلام آباد - خبرگزاری کویت، ٤/٩/١٣٦٢.