١٧- پاسخ به خواجه همدان گويا قاضى عبد الجبار همدانى درباره هستى كلى كه يك بار من آن را در فرهنگ ايران زمين (١: ١ ص ١٠٢- ١١٠) و يكبار هم آقاى احسان يارشاطر در ١٣٣٢ چاپ كرده‌ايم. از ديباچه اين دو چاپ برمى‌آيد كه سه نسخه در دست‌رس بوده است، نسخه‌هاى آن را از روى تاريخ چنين مى‌توان برشمرد:

١- ملك ٢٣/ ٤٦٩٤ برگ ٢٠٨- ٢١١ نوشته ٢٤- ١٠٢١.

٢- إلهيات تهران ٦/ ٢٤٢ ب (١: ١٤٤ و ٥٥٤) برگ ٣٠ ب- ٣١ پ از ١٠٥٧ تا ١٠٦١.

٣- سنا ٢٣/ ١٢٥٥ (١٦٤- ١٦٩) نوشته ١٠٩١ (٢: ١٩٠) ٤- سپهسالار ٦٠/ ٢٩١٢ برگ ٢٦٨- ٢٦٩ نوشته ١٢٦٦ (٥: ٩) ٥- سپهسالار ٢٣/ ١٢١٦ برگ ١١٢/ ١١٤ ب نوشته ١٢٧٧ (٥: ٩) ٦- دانشگاه ٣/ ٣٦٧ (٣: ٤٧- ٥٤) تازه است و نوشته از روى نسخه سپهسالار.

ابن سينا را سروده‌هايى هم بوده و از ارجوزه‌هاى او در منطق و اخلاق و پزشكى هم ياد كرده‌اند (مهدوى ١٥- ٢٨ و ٣٧) او را نگارشى است در لغت بنام لسان العرب (م ١٠٤) كه شايد از فارابى در الاسئلة اللامعة و الاجوبة الجامعة پيروى كرده باشد (ص ٩٥- ١١٥ الملة چاپ محسن مهدى) جز نسخه ملك ش ٢٤/ ٤٦٩٣ كه آقاى يارشاطر آن را از روى آن چاپ كرده است، نسخه ديگرى در مجموعه‌A ٣٤٣ /٣٤ لنينگراد هست (ملانژارياتيك سال ١٨٦٠، ٤: ٣٤- نشريه ١٠: ٣٣٣) از ديباچه‌هاى منطق شفاء و الحكمة المشرقية برمى‌آيد كه ابن سينا مى‌خواسته است يادداشتهايى درباره نگارشهاى خويش داشته باشد كه آنها را «لواحق» ناميده است. از آنها است «آلات رصديه» (مهدوى ١) كه آن را لواحق مجسطى خوانده‌اند.

ابن سينا در الانصاف (مهدوى ٣٥) و الحكمة المشرقية (م ٦٣ و ١٦٠) و المباحثات (ص ١٤٥ و ١٩٣ و ٢٢٨ چاپ بدوى) از باختريان و خاوريان (المشرقيون، المغربيون) ياد كرده است، گمانه‌هايى درباره شناخت اين دو گروه‌