ابن سينا در طبيعى شفاء (م ١ ف ١ ص چاپ سنگى) و ابن رشد در آغاز تلخيص طبيعى به پيروى از آغاز طبيعى ارسطو از آنچه نزد ما شناخته‌تر است در برابر آنچه كه نزد طبيعت روشن‌تر است ياد كرده‌اند.

جمال الدين محمد خوانسارى در حاشيه طبيعى شفاء (ص ١ و ٢) سخن او را روشن مى‌دارد و از اينكه پيشها گفته او را درست در نيافته است و درباره او ادب بجا نياورده است پشيمان است.

ارسطو در جدل (٦ :٦ ,١ ,٧١ b ٥٤١( از روش آپورماتيك ياد كرده و گفته كه ما از برابر نهادن چند برهان ناسازگار به شك مى‌افتيم و اگر براى دو چيز استدلال كنيم و دليلها را از هر دو سوى برابر بينيم دو دله مى‌شويم و نمى‌دانيم كه چه بكنيم (تريكو ٢: ٩٦) پس شك يا آپورى برابر شدن با دو انديشه ناسازگار است يا چند برهان يكسان در پاسخ يك مسأله (هاملين ٢٣٣- الهى تريكو ص ١٢٠ چاپ دوم).

ابن سينا در الهى شفاء (٨: ٢ ص ٢٣٣) از شكوك و در جدل شفاء (م ٥ ف ٣ ص ٢٦٧) و ابن رشد در جدل (٦: ٩ ص ٦١٠ چاپ ١٩٨٢) از برابرى انديشه‌ها و شك در آنها و از همانندى قياسهاى دو سويه ياد كرده‌اند، ابن رشد در همان جدل (١: ١٠ ص ٥١١) گفته است كه جدلى آنست كه درستى آن خود بخود نزد همگان روشن نباشد بلكه بيشتر دران شك كنند و آن هم از اينجاست كه گواهيها با هم ناسازگار باشند يا گواهى در كار نباشد، يا قياسها با هم و يا با گواهى نسازند يا آوردن قياس دشوار باشد (جدل ارسطوb ٤٠١ ) او در جاى ديگر (١: ١٤ ص ٥١٦) مى‌گويد كه ما با يارى پانزده قانون كه ارسطو (٥ a ٦٠١( آورده است مى‌توانيم نام مشترك را بازشناسيم.

پيوند دفترهاى متافيزيك با يكديگر

بگفته راس دفترهاى الهى ارسطو هر يك رسا و تام نيستند و روى هم رفته از دفترهاى جداگانه‌اى فراهم آمده و برخى از آنها هم پاره و بخشى كوچك از دفترى به شمار مى‌آيند و دشوار است كه ما درباره چگونگى و پيوستگى آنها در نگارش و پيش و پسى آنها سخنى روشن بگوييم. پيوستگى اين دفترها در آموزش آنها و در انديشه‌اى كه در آنها بكار رفته است و بازگشت هر يكى از آنها به دفتر ديگر ما را به‌