به نوشته شهرستانى در الملل و النحل (٢: ١٩٠) و نهاية الاقدام (ص ٤٢٦) و امام رازى در تفسير كبير (در گفتگوى حنفاء و صابئيان) حنفاء مى‌گويند كه در ابطال سخنان صابئيان منكر پيامبرى دو راه داريم:

١- نخست باطل ساختن گفتار آنها (ص ١٨٣ الملل و النحل) ٢- آوردن دليل براى اثبات مذهبها آن هم از دو راه:

يكى فروسويى از خدا تا نياز مردمان (ص ١٨٢) دومى فراسويى از نياز مردم تا برسد به خدا (١٩٠) كه مردم به نظام و اجتماع و هم زيستى و قانون و شرع نيازمندند اين درست همان است كه ابن سينا گفته است.

وات در گفتار خود در دائرة المعارف اسلامى (٣: ١٦٨) درباره حنيف تنها از ريشه آن سخن داشته و از اين نكته چيزى نياورده است.

ابن سينا و شاگردان و آشنايان او

به نوشته حلمى ضيا اولكن در آغاز ديباچه فرانسوى خود بر رسائل ابن سينا شماره دوم چاپ ١٩٥٣ استانبول، سزنده است كه درباره او از چند سوى سخن رود:

١- گفتگويهاى او با شاگردان و دانشمندان روزگارش كه نمونه‌هايى از آنها در دست هست.

٢- خرده‌گيريهاى متكلمان و فيلسوفان و صوفيان كه پس از مرگش از وى كرده‌اند.

٣- خرده‌گيريهاى فيلسوفان مسيحى سده‌هاى ميانين از وى.

٤- خرده‌گيريها فيلسوفان فرنگ از او و آنچه درباره او در نگارشهاى خود آورده‌اند.

٥- خرده‌گيريها و گزارشهاى فيلسوفان روزگار ما درباره سخنان او.

ابن سينا را شاگردانى بود كه بدو در نگارش كمك مى‌كرده و برخى هم خود در گزينش و ترجمه و گزارش سخنان و نگارشهاى او دفترها بيرون داده‌اند. من در ديباچه ترجمه تحصيل بهمنيار از پنج تن آنها ياد كرده‌ام مانند:

١- بهمنيار پسر مرزبان مجوسى آذرآبادگانى درگذشته ٤٥٨ كه استاد در المباحثات به مسائل دشوار او و ابن زيله پاسخ گفته است و او راوى التعليقات استاد است: