ششم گزارش‌نگاران و پيروان او از تيموتئوس تا ابن سينا و پس از وى كه رشرN .Reseher در پيشرفت منطق در زبان عربى‌The Development ofarabic logic هفت جدول براى مترجمان و منطقيان گذارده و از همه آنان ياد كرده و سرگذشت آنها را آورده و نگارشهاى آنان را نيز برشمرده است.

شهرستانى در الملل و النحل در آنجا كه از فيلسوفان بازپسين سخن مى‌دارد (ص ٢١٩ چاپ سنگى) ياد مى‌كند از: كندى، حنين، يحيى نحوى، ابو الفرج مفسر، ابو سليمان سجزى، ابو سليمان محمد بن مسعود مقدسى، ابو بكر ثابت بن قرة حرانى، ابو تمام يوسف بن محمد نيشابورى، ابو زيد احمد بن سهل بلخى، ابو محارب حسن بن سهل بن محارب قمى، احمد بن طيب سرخسى، طلحة بن محمد نسفى ابو حامد احمد اسفزارى، عيسى بن على وزير، ابو على احمد بن محمد مسكويه، ابو زكريا صيمرى، ابو زكريا يحيى بن عدى، ابو الحسن عامرى، ابو نصر فارابى، علامه فيلسوفان ابن سينا.

اين نمونه‌ايست از رهروان ايرانى كه او برشمرده است. درباره اينها مى‌توانيم به منتخب صوان الحكمة و تتمة صوان الحكمة و اتمام التتمة و المحمدون من الشعراء از قفطى و تاريخ بيهق بيهقى و خريدة القصر و المشيخة و التحبير و الانساب سمعانى و مانند اينها بنگريم.

دو روش جدلى يا ديالكتيك و تاريخى ارسطو

ارسطو در هر دانشى كه از آن كاوش مى‌كند آنچه را كه دران دشوار مى‌بيند برمى‌شمرد تا بتواند به هر چه دران شك است پاسخ دهد. او در سماع طبيعى در هر مطلبى كه مى‌خواسته است برهانى كند نخست جستارى جدلى پيش كشيده و دشوارها را برمى‌شمرد. در الهى او در دفتر بتا آنچه در سراسر اين دانش دشوار مى‌پنداشته است يكجا آورده سپس هر يك از آنها را شناسانده و در دفترهاى ديگر را از آنها را گشوده است، چون كه الهى مانند خود جدل كلى است و استدلالهاى هر دو همانندند.

او واژه‌ها و مصطلحات الهى را در دفتر دلتا يكجا آورده ولى در ديگر دانشها هر يك را در جاى خود شناسانده است.

نيقولاوس چنين نگروه بلكه در طبيعى و الهى در شمارش جدليات يا دشواريها و واژه‌ها يك روش گرفته است (تفسير ما بعد الطبيعة ١٦٧)