دوم- گزارندگان نگارشهاى او به يونانى كه از هر يكى از آنها در تاريخ فيلسوفان و در ديباچه چاپهاى اروپائى از دفترهاى فلسفى ارسطو در جاى خود نام برده شده است. از گروهى از آنها كه گزارشى بر عبارت دارند من در گفتارم درباره گزارش نامه فارابى در مجله معارف (ش ١) سخن داشتم. در گزارشهاى نگارشهاى ارسطو به زبانهاى يونانى و عربى و عبرى كه آكادمى برلين در ٨٨٢ تا ١٩٠٧ در ٢٣ مجلد چاپ كرده است از ٥١ گزارنده نام برده شده است (ديباچه ترجمه تريكو از تاريخ جانوران ص ٤١) در اينجا تنها از گزارندگان متافيزيك ياد مى‌كنم:

١- اسكندر افروديسى دمشقى (١٦٠- ٢٢٠) كه دانشگاه آتن را تا ٢١١ مى‌گردانده و در انجمن همگانى فلسفه رهروانى را مى‌آموخت. از اوست: چندين رساله فلسفى كه گزارش گونه‌اى از نگارشهاى ارسطو است، گزيده نفس، گزارش عبارت كه يافت نشد، قاطيغورياس كه ابو زكريا به درخواست ابو سليمان در سيصد برگ آن را به عربى در اورد، قياس تا شكلهاى حملى كه دوتاست يكى رساتر، برهان كه ١٢٠ دينار ارزش نهادند، جدل برخى از مقاله ١ و مقاله ٥ تا ٨ كه مقاله‌هاى بازپسين است تا دوازده موضع هشتمى كه اسحاق آن را به عربى درآورد، سوفسطيقا كه در موصل يافته‌اند.

(ابن نديم ٣٠٩ و ٣١٠ و ٣١٣- خليل جر ١٩٩- ابن فاتك ٢٩١- انتقال بدوى ٩٩- معارف ١٣٣) گزارش او بر متافيزيك در ١٨٤٧ و ١٨٩١ چاپ شده و از دفتر اپسيلون از او نيست و از ميخائل افسوسى است از اين رو آن را «اسكندر دروغين» خوانند. ابن رشد در دفتر لام از گزارش او بهره برده است، نيز از اوست «متئورا» يا آثار علوى (ديباچه ترجمه تريكو چاپ ١٩٨١ ص ٤٦) ٢- ميخائل پسلوس افسوسى بوزنتيايى زاده ١٠٢٠ كه گزارش او بر متافيزيك را نادرست از اسكندر پنداشته‌اند و از اوست گزيده‌اى از عبارت.

(پرانتل ١: ٦٤٣- بارتلمى ٢: ١٦١- ترجمه اخلاق نيقوماخوس از آنتوان گوتيه چاپ دوم ١: ١٠٣- معارف ١٢٤) ٣- ثامستيوس (٣٢٠- ٣٩٥) دبير يوليانوس كه از ترسايى به فلسفه بازگشته بود. سخنورى بود نامور و از سخنان او بر مى‌آيد كه از پيروان ارسطو است ولى از