توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٢ - وهم و تضعيف آن

شرح فارسى‌

توضيح‌

حاصل آنچه مصنّف و شارح در اينمقام آورده‌اند شرح سه نكته بوده كه ذيلا توضيح داده ميشود:

١- گاهى دو امر متضاد را بيكديگر تشبيه مى‌كنند و وجه شبه را نفس تضاد قرار مى‌دهند چه آنكه متضادّين در اينمعنا با يكديگر مشترك هستند يعنى ميتوان نسبت به هريك گفت:

هذا ضد لذاك.

٢- كيفيّت اين تشبيه چنين است:

تضادّ بين طرفين را بمنزله تناسب قرار داده آنگاه به منظور استهزاء يا بجهت تمليح و نمكين شدن سخن به تشبيه مزبور مبادرت ميگردد چنانچه بكسى كه ترسو است مى‌گويند فلانى همچون شير ميباشد.

يا بآدم بخيل و تنگ‌نظر مى‌گويند:

او مانند حاتم طائى است.

٣- برخى توهّم كرده‌اند كه در ايندو مثال وجه شبه نفس تضاد بوده و بهمين اعتبار متضادّين بهم تشبيه ميشوند نه آنكه تضاد را ابتداء بمنزله تناسب قرار داده و سپس به تشبيه مبادرت شود ولى اين توهّم صحيح نيست زيرا در تشبيه تضاد يا بايد كلام مليح و نمكين بوده و يا بواسطه‌اش استهزاء و سخّريه حاصل شود و پرواضح است اگر نفس تضاد را وجه شبه قرار دهيم نه ملاحت و ظرافتى در كلام حاصل شده و نه استهزاء و سخّريه‌اى صورت ميگيرد درحاليكه پس از تنزيل تضاد بمنزله تناسب و مبادرت به تشبيه يكى از دو امر مزبور