و آن اين كه وجود را واحد شخصى بدانيم و تشكيك را به مظاهر آن ارجاع نماييم، در برابر قول فهلويين كه وجود را مراتب متكثر طولى و عرضى مى‌دانند و تشكيك را به مراتب آن ارجاع مى‌دهند. چون اين نظر به ذوق عرفانى قوى نيازمند است، از شرح آن خوددارى مى‌نماييم.

اينها اصول نظريّات محقّقان درباره حقيقت وجود است، روشن‌ترين و مستدل‌ترين آنها همان نظريه صدر المتألهين است كه در حقيقت توضيح و تصحيح مكتب فهلويين است و لب اين نظريه آن است كه گفته شد:

«كثرة الوجود و الموجود في عين وحدتهما».

پايان‌

قم- حوزه علميه‌

جعفر سبحانى‌

١٣٥٠ هجرى شمسى‌