جاعل چيست؟ آيا پس از انتساب، چه‌چيز بر روى ماهيت افزوده مى‌شود، آيا ماهيتى ديگر از جاعل سرزده و ضمّ ماهيت اوّل مى‌گردد اگر دليل اين باشد اين قطعا باطل است. زيرا انضمام كلّى به كلّى ديگر موجب تشخّص نمى‌گردد، و اگر بگوييد كه نتيجه انتساب، پيدايش اضافه مقولى است؟ اين نيز بى‌اساس است، زيرا اضافه مقولى فرع تحقّق طرفين است، چون فرض اين است هنوز ماهيت چيزى نشده كه متحمّل اضافه گردد و اگر نتيجه آن اضافه اشراقى است كه با جاعل قائم باشد، اين همان وجود است كه ما مدّعى اصالت آن هستيم.

نظر ما درباره اين برهان‌

اين برهان نيز به براهين گذشته بازگشت مى‌كند و مبدأ برهان در همگى يكى است و آن اين كه ماهيت در حدّ ذات واجد چيزى نيست و فاقد هرنوع تشخّص و آثار است‌ [١] و نسبت به وجود و عدم در حدّ استواء است. [٢]

در اين صورت اين سؤال‌ها پيش مى‌آيد: اگر ماهيت اصيل است و در جهان عينيت، جز آن چيزى اصيل نيست و وجود امر اعتبارى است:

پس علت اين همه آثار چيست؟ برهان اوّل‌

پس مخرج ماهيت از حدّ استواء چيست؟ برهان دوم‌

[١] . اين جمله اشاره به برهان اوّل و سوم و چهارم است.

[٢] . اشاره به برهان دوّم.