[ است ] .
از اینرو یک تاریخ ممکن است مذکر محض باشد و تاریخ دیگر ممکن است‌ مختلط باشد و به واسطه اختلاط پلید باشد ، و یک تاریخ دیگر ممکن است‌ مذکر و مؤنث باشد اما به این نحو که مرد در مدار خودش و زن در مدار خودش . پس گاهی زن عامل مؤثر در تاریخ نیست ، گاهی عامل است اما مختلط و در حقیقت بازیچه مرد ، و گاهی عامل است اما در مدار خودش .
زن در تاریخ مذهبی طبق تلقی قرآن کریم عامل مؤثر بوده است . یعنی‌ تاریخ مذهبی قرآنی مذکر مؤنث است - یعنی انسانی است - اما با حفظ مدارهای خاص به هر یک ، به عبارت دیگر " مذنث " است ، زوج است .
در ورقه‌های " زن در قرآن " [١] در این باره بحث کرده‌ایم .
حادثه کربلا نیز یک تاریخ " انسانی " است یعنی تاریخ زوج است نه‌ فرد ، " مذنث " است نه مذکر و نه مؤنث ، مذکر و مؤنث است نه مذکر محض . به عقیده ما زن تا آنجا که فقط نقش وسیله عشقبازی و چشم چرانی را [ دارد ] و نقش خود را در آرایش و در حقیقت رونق بخشیدن به محفل مرد - آنهم عموم مردان می‌بیند ، هرگز نقش مستقل و مؤثری در تاریخ ندارد .
البته ما نقش اساسی تأثیر غیر مستقیم زن را در تاریخ منکر نیستیم که‌ گفته‌اند زن مرد را می‌سازد اعم از فرزند و شوهر ، و مرد تاریخ را . بحث‌ ما در نقش مستقیم است .

[١] [ مطالب این ورقه‌ها در سلسله یادداشتها به چاپ خواهد رسید ] .