گفتیم که یکی از علل و یا مهمترین علت شهادت امام حسین و یا مهمترین‌ علت گرویدن مردم به امویان جهالت مردم بود . از طرفی هم می‌دانیم امام‌ حسین با یزید مبارزه نمی‌کرد ، او بالاتر از این بود که هدفش شخص و فرد باشد ، هدف او اصولی و کلی بود . در حقیقت امام حسین با ظلم مبارزه‌ می‌کرد و با جهل ، چنانکه در زیارت به ما تلقین و تعلیم کرده‌اند که هدف‌ این مبارزه از بین بردن جهل و گمراهی است چنانکه در زیارت اربعین است: « و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهالة و حیرش الضلالة » [١] .
اکنون توضیح می‌دهم که مقصود از جهالت مردم این نبود که چون مردم‌ بی‌سواد بودند و درس نخوانده بودند مرتکب چنین عملی شدند و اگر درس‌ خوانده و تحصیل کرده می‌بودند نمی‌کردند . نه ، در اصطلاح دین جهالت ، بیشتر در مقابل عقل گفته می‌شود و مقصود آن تنبه عقلی است که مردم باید داشته باشند . ( و به عبارت دیگر قوه تجزیه و تحلیل قضایای مشهود و تطبیق کلیات بر جزئیات است و این چندان ربطی به سواد و بی‌سوادی ندارد . علم ، حفظ و ضبط کلیات است و عقل قوه تحلیل است ) . به عبارت دیگر امام حسین شهید فراموشکاری مردم شد زیرا مردم اگر در تاریخ پنجاه شصت‌ ساله خودشان فکر می‌کردند و قوه تنبه و استنتاج و عبرت گیری در آنها می‌بود و به تعبیر سید الشهدا که فرمود : « ارجعوا الی عقولکم » اگر به‌ عقل و تجربه پنجاه شصت ساله خود رجوع

[١] [ ترجمه : و خون قلب خویش را در راه تو نثار کرد تا بندگان تو را از نادانی و حیرت گمراهی نجات بخشد ] .