خلاف عصر یزید و دوره یزید . و به همین دلیل در مبارزه علی ( ع ) و امام‌ حسن با معاویه نفاق طرف آنقدر آشکار نبود که در مبارزه امام حسین آشکار بود . ولی مردم در طول این بیست سال تا اینقدر عقب رفته بودند و به نظر نمی رسد که در دوره معاویه مردم در حادثه‌ای مثل حادثه کربلا از بنی امیه‌ دفاع می‌کردند . پس بنی‌امیه م ردم را به مقدار زیادی در این مدت عقب‌ بردند . ب - در قضیه معاویه و طلب ثار و انتقام که مردم به حرکت آمدند بی‌شک‌ روح عصبیت و جاهلیت و میل به خونخواهی و خونخواری که در طبیعت عرب‌ بود و در جاهلیت به صورتهای دیگری تظاهر می‌کرد ، در این حادثه موجود بود ولی تظاهرش رنگ اسلامی داشت . ج - معاویه در زمان خلافت خود کار مهمی کرد که همان چیز موجب زوال‌ حکومت از بنی امیه شد و آن ، موضوع ولی عهد قراردادن یزید بود که اولا یزید ناصالح‌ترین افراد بود و ثانیا ولایت عهد درست بازی کردن و دست‌ بدست کردن خلافت به صورت سلطنت بود و مخصوصا معاویه در زندگی خودش‌ برای یزید بیعت گرفت . اساسا معاویه در سایر کارها نیز روش خلافت را تبدیل کرده به روش سلطنت هر چند از زمان عثمان بنی امیه خلافت را ملک‌ خود می‌نامیدند . د - عمل اعوان بنی امیه در کربلا منتهای قوس نزول اخلاق در امت اسلامیه‌ بود و از حادثه کربلا انتباه و شعور به آزادی و زیر بار نرفتن شروع شد . قیام مدینه و قیامهای کوفه و مخصوصا قیام عبدالله بن عفیف ازدی نمونه‌ای‌ از آغاز تجلیات روحی