از اینجا است که می‌توان مطلب را از نظر بحث تاریخی اینطور عنوان کرد که امام حسین را کی‌ها و چی‌ها شهید کردند ؟ و همچنین کی‌ها و چی‌ها او را یاری کردند ؟ اما اینکه کی‌ها شهید کردند یا کی‌ها یاری کردند معلوم است ولی اینکه‌ چی‌ها شهید کردند یا یاری ، باید گفت امام حسین را طمع ملک ری و طمع پول‌ ( که " خولی " گفت : جئتک بغنا الدهر ) و رشوه رؤسا ( اما رؤساؤهم‌ فقد اعظمت رشوتهم و ملئت غرائرهم ) و جبن و مرعوبیت عامه و میل به‌ جبران محبت یزید که ابن زیاد می‌خواست کدورت یزید را از پدرش که در ولایت عهد یزید تعلل کرد جبران کند و خبث ذاتی امثال شمر و مستی و غرور و بدبختی و سبکسری شخص یزید و از همه بالاتر فراموشی کاری عامه مردم که‌ مسلمانان بودند و معتقد و سیری به تاریخ شصت ساله خود نمی‌کردند و سابقه‌ها را فراموش کردند و گول ظاهر را می‌خوردند [ شهید کرد ] .
اینکه چی‌ها امام را یاری کردند ، ایمان و توجه به تاریخ شصت ساله که‌ از کلمات امثال زهیر پیدا است و حس فتوت و مردانگی و ایمان به غیب و امثال اینها بود .

[١] [ ترجمه : آنان مسخ شدگان زشتروئی بودند که سینه‌هاشان از کینه‌ فرزندان آدم آکنده بود به ویژه از کسانی که اخلاقی استوار و آثاری نیکو داشته‌اند ، و به همین دلیل تمامی کینه‌های خود را از روی دشمنی با وی بر سر آنان ریختند هر چند که از این کار پاداش و غنیمتی نصیبشان نشد ] .