ذريعه ١٥ / ٣١٢ ش ١٩٩٥ اقبال ٢٢٨ - ٢٢٩ / ٤ محاسبة النفس ٢٤ / ١٢ - ١٣ فرج المهموم ٢١٤ - ٢١٥ درباره مؤلف نك‍: نجاشى ص ٢٦٣ ش ٦٨٨; رياض ٣ / ٣٨٤ - ٣٨٦; نوابغ صص ١٧٦ - ١٧٧. در فرج المهموم نام مؤلف به عنوان علم بن حاتم آمده; نام صحيح وى در فرج المهموم * برگ ١٤٣ - پ ياد شده است. اين كتاب احتمالا با كتاب علل الشريعة قزويني كه در معالم (ص ٦٩ ش ٤٧١) ياد شده و با علل الشرائع كه ابن شهرآشوب در مناقب (٣ / ٣٣٤ - ٣٣٥، ٣٨٤) از آن ياد كرده يكى است. در نجاشى، محاسبة النفس و ذريعه با عنوان " كتاب العلل " بدان اشاره شده; ابن طاووس در اقبال به توسط أبو جعفر طوسى از آن نقل مى كند. روايتى كه در محاسبة النفس آمده در اين باره است كه اعمال صالح انسان در آخرين پنجشنبه ء هر ماه بالا مى رود. در فرج المهموم روايتى از امام صادق [ع] آمده كه نشان مى دهد اختر شناسى دانش مجازى است.
١٩٨. + كتاب الجام العوام عن علم الكلام / أبو حامد الغزالي (م ٥٠٥) طرائف ٦ / ٢ در طرائف ٢ (و نيز طرائف * برگ ٢ - پ / طرائف * * برگ ٢ - پ) اين عنوان چند بار تكرار شده و كلمه ء نخست آن بطور متناوب الجام و الزام آمده است. كلمه ء الزام ظاهرا در جاى ديگرى ثبت نشده است (مق‍: Allard - Bouyges صص ٨٠ - ٨٢; بدوى، مؤلفات صص ٢٣١ - ٢٣٣). در طرائف ١ اين عنوان يك بار با عنوان " الجام " آمده است. ابن طاووس به عقيده‌اى اشاره مى كند كه اين كتاب را آخرين تأليف غزالي مى داند; برخى از علماى معاصر نيز همچون Bouyges بر همين باورند. اما ابن طاووس خود بر اين باور است كه آخرين تأليف غزالي " منهاج العابدين " بوده است. (نك‍ -> منهاج العابدين در همين فهرست); اما از سخنان وى درباره الجام بدست مى آيد كه وى نيز اين كتاب را از آخرين كارهاى او مى داند.

(٣٠٦)