دانش رجال از ديدگاه اهل سنت - جديدى نژاد، محمد رضا - الصفحة ١٧١ - ١ كتاب هاى درباره شناخت صحابيان
الف) الاستيعاب فى معرفة الأصحاب، تأليف ابو عمر يوسف بن عبد البرّ نمرى اندلسى، معروف به ابن عبد البَرّ (م ٤٦٣ ق).
اين كتاب با آنكه بسيار مورد توجّه علما قرار گرفته است، بهسبب اعتماد مؤلّف آن بر سيره نويسان و تاريخنگاران در نقل برخى از اختلافات و مشاجرات بين صحابيان، مورد طعن و مذمّت قرار گرفته است.[١] مؤلّف، قصد آن داشته كه نام همه صحابيان را ذكر كند و گمان كرده كه توفيق چنين كارى را يافته و درست بههمين جهت، نام كتابش را الاستيعاب گذارده است؛ ليكن وى توفيق ذكر همه صحابيان را نيافته است و نام بسيارى از آنان، از قلم وى افتاده و مجموع صحابيانى كه وى به شرححال آنها پرداخته است، سههزار و پانصد صحابى است.
شيوه ابن عبد البَرّ- چنان كه خود وى در مقدّمه كتاب، بدان تصريح كرده[٢]-، نام بردن از تمام مؤمنانى است كه ولو يك بار، موفق به ملاقات با پيامبر صلى الله عليه و آله گرديدهاند.
و يا سخنى را از ايشان شنيدهاند و بعد آن را نقل كردهاند. نيز كودكانى كه در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله از پدر و مادر مسلمان متولّد شدهاند و پيامبر صلى الله عليه و آله بر آنها نظر كرده و در حقّشان دعا كرده است. وى در شرح حال هر صحابى، نسب او و موقعيتهاى مهمّى را كه در آنها حضور داشته است، ذكر كرده و گاهى نيز به نقل روايتى از صحابى مورد نظر از پيامبر صلى الله عليه و آله پرداخته است و گاهى برخى كسانى را كه از او روايت نقل كردهاند نيز نام برده است.
در اين كتاب، ابتدا با رعايت حروف معجم (البته به شكل ناقص، يعنى بدون التزام به رعايت حروف در نام پدران) نام صحابيانى ذكر شده كه به نام، شهرت داشتهاند و بعد صحابيانى كه به كنيه مشهورند، اعمّ از آنكه نام آنان معلوم باشد يا مجهول. سپس به ذكر نام زنانى كه صحابى بودهاند، پرداخته است.
[١]. ر. ك: مقدمة ابن الصلاح، ص ١٧٥.
[٢]. الاستيعاب، ج ١، ص ٢٤( مقدّمه).