حرکت و شکل واژه را نشان مي‌دهد. امام صادق عليه السلام: إنَّ قَوْماً مِنَ النّاسِ قَلَّتْ مُداراتُهُمْ لِلنَّاسِ فَأُنِفُوا مِنْ قُرَيشٍ، وَايمُ الله ما کانَ بِأَحسابِهِمْ بَأْسٌ، وَ إنَّ قَوْماً مِنْ غَيرِ قُرَيشٍ حَسنّت مُداراتُهُمْ فَأُلْحِقُوا بِالبَيتِ الرَّفِيع. [١] علامه مجلسي در مرآه العقول (أنفوا) را از باب اِفعال و به معناي «انتفاء (طرد)» يا از ثلاثي مجرد أنِفَ و مجهول، به معناي «بر دماغ او زدن» و «بيرون کردن» و يا از (الأنَفَه) به معناي «خودداري» گرفته است. وي احتمال تصحيف هم داده و آن را (فَأُلْقُوا) يا (فَنُفُوا) گرفته است. استاد غفاري، مصحّح کتاب، آن را به قرينه (أُلْحِقُوا) مجهول و از باب اِفعال دانسته است که معناي حاصل از آن مقبول تر مي نمايد. ترجمه حديث چنين مي شود: به خدا سوگند گروهي از مردم هيچ نقصي از نظر حَسَب نداشتند و از قريش بودند، اما با مردم کمتر مدارا کردند، پس از قريش طرد شدند. و گروهي از قريش نبودند، اما چون خوب مدارا کردند به خاندان والا ملحق گشتند.

ب) صرف و يافتن معناي لغت

آشنايي با ساختار کلمه به هنگام جستجو از معناي لغوي آن نيز لازم است؛ زيرا کتب لغت عربي بر اساس حروف اصلي و مادّه کلمه مرتّب شده و تنها در دهه هاي اخير برخي کتابها مانند فرهنگ لاروس بر اساس هيئت کلمه تدوين شده اند. براي مثال، يافتن ماده و حروف اصلي واژه هاي حديثِ «إياکُمْ وَ الْمُشارَّه، فَإنَّها تُورِثُ الْمَعَرَّه وَ تُظْهِرُ الْمُعْوِرَه»، جز با دارا بودن مهارتهاي صرفي ممکن نيست. اشتباه در تشخيص درست مادّه يک کلمه گاه ما را در يافتن معنا ناکام مي گذارد و به فهمي نادرست مي کشاند؛ مانند اين روايت منقول از پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله: «لا إيمانَ لِمَنْ لا يأْمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ». [٢]

[١] . الکافي، ج ٢، ص ١١٧.[٢] . الکافي، ج ٢، ص ٦٦٦؛ باب حقّ الجوار.[٣] . أبيض؛ تاج العروس، ج ٧، ص ٩٨.[٤] . پرنده اي دريايي است؛ لسان العرب، ج ١٠، ص ٣٧٠؛ العين، ج ٥، ص ٢٣٩.[٥] . به معناي شير؛ لسان العرب، ج ١٠، ص ٣٨٦.[٦] . ر. ک: الصحاح، ج ٤، ص ١٤٥٣؛ النهايه، ج ١، ص ١٦٠؛ لسان العرب، ج ١٠، ص ٣٠.[٧] . غشم نيز به معناي ظلم و عطف تفسيري بر آن است.[٨] . الکافي، ج ٢، ص ٦٦٨. [٩] . نهج البلاغه، نامه ٦.