مجلسي در اين شرح از تمام دانسته ها و داشته هاي علمي خود و نيز شروح پيشينيان و معاصران سود جسته [١] و در نقد احاديث به سند و محتوا، هر دو،توجه کرده وگاه تصحيفات واقع‌ شده در متون حديث را نشان داده و به نسخه هاي متفاوت نيز اشاره نموده است . [٢] برخي از بزرگان، همچون آيت‌الله سبحاني، توضيحات مرآه العقول را از توضيحات ملاذ الأخيار و حتي بحار الأنوار برتر و استوارتر مي دانند. [٣] گفتني است ما در مقام استقراي تام نبوده‌ايم و با مراجعه به آثار کتاب‌شناختي ـ مانند الذريعه ـ مي توان به راحتي دهها شرح و تعليقه بر کتب اربعه و غير آن يافت که هر يک مشتمل بر تحقيقات فقه الحديثي هستند. همچنين تلاشهاي عالمان خويشاوند و يا معاصر با علامه مجلسي را در اينجا بازگو نکرديم، هر چند در کتاب روش فهم حديث، اين بخش را گزارش کرده‌ايم. تنها در اين ميان به فعّاليت كسانى كه در علم غريب الحديث و فروق اللغه نگارش هايى دارند اشاره مي‌کنيم؛ همچون فخرالدين طريحى (م ١٠٨٥ ق) كه مجمع البحرين ومطلع النيّرين او در تفسير غرايب قرآن و حديث مشهور است [٤] ، و شيخ تقى الدين كفعمى و سيّد نعمه الله جزايرى که فروق اللغه نوشته‌اند [٥] . ما به شروح متعدد نهج البلاغه و صحيفه سجاديه نيز نپرداخته‌ايم؛ زيرا شيخ آقا بزرگ تهراني بيش از صد شرح نهج البلاغه [٦] و حدود پنجاه شرح صحيفه

[١] . همچون نقد کلام اشاعره و معتزله در مسئله بدا، ج ٢، ص ١٢٤.[٢] . ر. ک: مرآه العقول، ج ١، ص ٢٤٩ ـ ٢٣٨؛ ج ٢، ص ٣٩ ـ ٢٦ و ج ٣، ص ٣.[٣] . يادنامه علامه مجلسي، ج ٣، ص ٢١٩. ما مشتاقان آشنايي بيشتر با اين شرح جامع را به مقاله آقاي محمد علي سلطاني، در يادنامه علامه مجلسي، ج ٢ ، ص ٣١ تا ٥٦ ارجاع مي دهيم.[٤] ٤. الذريعه، ج ٨، ص ٣٩٤. [٥] . همان، ج ١٦، ص ١٨٧، ش ٦١٥ و ٦١٦.[٦] . همان، ج ١٤، ص ١٦٠ ـ ١٢١. و نيز درباره شرح برخي خطبه ها ر. ک: همان، ص ٣٧، ٤٠ و ٤١. کتابهاي ديگر نيز به شروح نهج البلاغه پرداخته اند که نام بسياري از آنها در مقاله «شرحهاي نهج البلاغه» در دانشنامه امام علي عليه السلام، ج ١٢، ص ١٤٤ و ١٤٥ آمده است.