است. از اين رو ناگزيريم در ابتدا، همه نقلها و نسخه هاي در دسترس حديث مورد پژوهش را گردآوريم و آنها را با هم بسنجيم و بفهميم. براي نمونه، کسي که با متن: «ويل للذين يجتنبون الدنيا بالدين» [١] روبه رو مي‌شود، براي فهم و حل ناسازگاري صدر و ذيل حديث، ناگزير از توجيه‌هاي گوناگون مي‌شود. اما اگر به نسخه اي ديگر دست يابد که به جاي کلمه (يجتنبون)، واژه (يختلون) از ماده (ختل) به معناي نيرنگ داشته باشد و يا نسخه اي روشن تر که در بردارنده واژه (يجتلبون) از ماده (جلب) به معناي کشاندن باشد [٢] ، مسير فهم او بسيار کوتاه‌تر خواهد گشت. بنابراين حرکات و حروف و نقش آنها در جمله اهميت دارد و گاه تغييير يک حرف و تقديم و تأخير يک کلمه و حتي يک نقطه، در معناي همه جمله اثر مي گذارد.

نسخه هاي گوناگون

با توجه به آنچه گذشت، بايد نسخه هاي گوناگوني از متن حديث را جست و با مقايسه آنها با يکديگر، به متن اصلي دست يافت.[٣] نسخه هاي متعدد به دو گونه متفاوت به دست مي آيد: الف) دست‌ نوشته هاي ديگر و نسخه مؤلف يا کاتبان مختلف، اعم از اينکه با مؤلف هم عصر باشند يا نباشند.

[١] . نزهه الناظر، ص٥٠، ح ٩٣، ناسازگاري صدر و ذيل حديث از آن روست که واژه «ويل» براي نفرين و نکوهش به کار مي‌رود، در حالي که اجتناب از دنيا، نيکو است.[٢] . نسخه الکافي (ج٢،ص ٢٩٩) «يختلون» و نسخه جامع الأحاديث قمي (ص١٢٩) «يجتلبون» دارد.[٣] . جستجو از نسخه هاي متعدد در همه جا لازم نيست و مي‌توان در مواردي که کتاب و نسخه‌هاي تصحيح‌شده حديث، قابل اعتماد است، از پيمودن اين مسير خود‌داري کرد و فقط در مواردي که با مشکل فهم متن و گرههاي محتوايي و لفظي روبه‌رو مي‌شويم، به نسخه‌هاي گوناگون مراجعه کنيم.