ابوجعفر محمّد بن يعقوب بن اسحاق کليني (م ٣٢٩ ه) از معروف‌ترين محدثان شيعه و کتاب او الکافي، از معتبرترين جوامع حديثي است. کليني در مقدمه اين کتاب برخي از موازين نقد حديث و نيز حلّ تعارض اخبار و تميز صحيح از نادرست (مانند عرضه بر قرآن و سنّت و مخالفت عامه) را بيان داشته و در اولين مجلّد آن، ابوابي مانند «اختلاف الحديث»، «الردّ إلي الکتاب و السنّه» و «الأخذ بالسنّه و شواهد الکتاب» را سامان داده است. کليني احاديث هم‌مضمون و مشابه را در گستره وسيع عقايد و اخلاق و احکام يافته و در سرتاسر کتابش، آنها را در کنار هم و در ذيل عناوين دلالت کننده بر مقصود، گرد آورده و از اين طريق به فهم حديث و استنباط احکام کمک شاياني نموده است. کليني در بسياري موارد با احاديث مطلق و عام آغاز کرده و سپس احاديث مفسّر و مخصّص را پي آن آورده و احاديث ناهمخوان يا نامفهوم و گاه نامقبول را جدا ساخته و در بابهايي به نام «النوادر» جاي داده است. او با استفاده از منابع معتبر و اشعار شاعران، به ترجمه لغات مشکل پرداخته و برخي مباحث را شرح و تفسير کرده است.[١] او همچنين از گفته هاي راويان فقيه و بزرگي (مانند زراره، معاويه بن عمّار، محمّد بن ابي‌عمير و يونس بن عبدالرحمان) براي تبيين معناي حديث استفاده کرده است. [٢] اگر چه شيوه کليني گزينش يکي از دو دسته احاديث متعارض و نياوردن دسته ديگر است، اما در موارد نادري به توضيح و ارائه راه‌حل براي احاديث متعارض پرداخته است. مي توان گفت او در اين موارد با ارائه فهم درست از حديث، ناهمگوني ظاهري آن را با احاديث ديگر حل کرده است. [٣] کليني نزديک به دو دهه از گران‌بهاترين ايام عمر خود را بر سر تدوين روايات الکافي نهاد که نشان‌دهنده ژرف نگري و توجه کامل او به معاني روايات است.

[١] . ر. ک: الکافي، ج ١، ص ٨٥ و ص ١١١ و ص ١٢٤ و ص ١٣٦ در مباحث معارف توحيدي.[٢] . ر. ک: همان، ج ٧، ص ١٠٩ و ج ٦، ص ١٠٥ و ص ١١٠ و ج ٤، ص ٥٠٩.[٣] . ر. ک: همان، ج ٣، ص ٢٨٠ و ج ٤، ص ٩١.