درسنامه فهم حديث - مسعودی، عبدالهادی - الصفحة ١٨٨

اشتراک لفظي

الفاظ کلام عربي، مانند بسياري از زبانها، گاه چند معنا دارند و اين واژه هاي چند معنايي، که مبحث اشتراک لفظي و معنوي را در علم اصول سبب گشته اند و بحث ايهام را در ادبيات پديد آورده اند، گاه به علّت نداشتن قرينه هاي معين، فهم متن را بر پژوهنده دشوار مي سازند. در اين موارد، راه‌حلّ اساسي يافتن اسباب صدور حديث، قرينه‌هاي متصل و منفصل و احاديث مشابه و هم‌مضمون است. راه‌حلّ ديگر، استفاده از بافت درون‌زباني و قراردادن يک‌ يکِ معاني متفاوت واژه در ميان جمله و سنجش معناي حاصل از هم‌نشيني آن با بقيه جمله است. ما به يک نمونه اشاره مي کنيم: کلمه اختلاف در حديث منقول از پيامبر اکرم: «اِخْتِلافُ أُمَّتي رَحْمَه»،[١] مي تواند هم به معناي تفرقه و چنددستگي باشد و هم به معناي آمد و شد. يکي از راويان به نام عبدالمؤمن انصاري، که فقط معناي اول را در ذهن خود داشت و از وجود معناي ديگري براي اختلاف غافل مانده بود، سرگردان مي شود و چون نمي تواند رحمت بودن اختلاف به معناي تفرقه را باور کند، نزد امام صادق عليه السلام مي رود و مشکل خود را بر ايشان عرضه مي کند و پس از آنکه تأييد امام را نسبت به صدور حديث مي شنود، مي گويد: اگر اختلاف امت رحمت باشد اجتماع آنان مايه عذاب است! امام در پاسخ او، اختلاف را به معناي ديگرش، يعني آمد و شد، تفسير مي کند و گفته پيامبر خدا را اشاره به آيه نَفْر [٢] مي داند؛ يعني منظور حديث اين است که از شهرها به مراکز دانش بيايند و بروند تا دين را فرا گيرند و