o آخرين گام در تعميق فهم حديث، توجه به کوششهاي بشري است؛ چه در زمينه حديث و چه علوم انساني و مرتبط با حديث. o ما معتقديم تأثير دانش بشر بر فهم حديث دائمي و لزومي نيست، اما وجود دارد و از اين‌رو، توجه به فهم ديگران و نيز بهره‌گيري از علوم بشري مي‌تواند فهم ما را تغيير دهد يا تعميق بخشد. o چگونگي تأثير دانش بشر بر فهم حديث، دست کم به دو گونه است: گونه نخست به شکل ايجاد سؤال و بيرون کشيدن لايه‌هاي دروني است؛ گونه دوم هنگام تعارض داده‌هاي علوم و مفهوم حديث، امکان وقوع مي‌يابد. o گاه قطعيت تجربه‌هاي مکرر علمي موجب تغيير فهم اوليه ما نسبت به عموم يا اطلاق حديث مي‌گردد و گاه معناي آشکار حديثي معتبر، موجب ترديد در تحليلها و نظريه‌پردازيهاي علمي نهايي ناشده مي‌گردد. در مواردي هم هر دو قطعي و غير قابل تأويل هستند، که در اين صورت بايد تفسير حديث را به استناد احاديث «ردّ العلم» به گويندگان حديث وانهاد. o فهم‌هاي روشمند از حديث با ورود اطلاعات جديد، لزوماً تغيير نمي‌کند و تأثيرگذاري تصادفي هر گزاره علمي جديد، تا زماني که روشمند نشده و قابليت تعليم و تعلّم نيافته، قابل توصيه نيست؛ اما توجه به پرسشهاي هر عصر، به شيوه اجتهاد فقه شيعي، لازم است. o شرحها و ترجمه‌هاي فني و درست حديث نيز، جلوه ديگري از کوششهاي بشر در فهم حديث است و از اين‌رو، مراجعه به کتب شرح حديث و