علم جامعه‌شناسي و سياست، مناسب و معقول به نظر مي‌رسد، [١] يا بهره‌گيري از علوم روان‌شناختي براي درک بهتر نامه امام علي عليه السلام به امام حسن عليه السلام، [٢] پذيرفتني است، اما کاويدن علم شيمي و فيزيک براي رسيدن به فهم برتر در اين دو نامه، نا‌معقول مي‌نمايد.

فرايند تأثير دانشها بر فهم حديث

دانشهاي بشري حداقل به دو گونه بر فهم حديث تأثير مي‌نهند؛ نخست : ايجاد سؤال و فراهم آوردن زمينه گفتگو در باره حديث، و دوم: اختلاف و تعارض.

ايجاد سؤال و زمينه گفتگو

در بخش اول، دانشهاي بشري، که به نوعي بازتاب نيازهاي مادي و روحي انسان هستند، دغدغه‌هاي ذهني توليد مي‌کنند و از رهگذر بقاي اين پرسشها، ذهن هشيار را به هنگام برخورد با معاني متناسب و دريافت نکات نهفته در هر گزاره علمي ديگري فعال مي‌سازند و آن را به استخراج دقايق و لطايف پنهان در آن بر‌مي‌انگيزند و لايه‌هاي زيرين متن را بيرون مي‌کشند. حال اگر اين گزاره علمي حديث باشد و تراويده از جانهايي سخت بينا، به طريق اولي در برابر اين پرسشهاي ذهني به سخن مي‌آيد. در اين عرصه، فهم ابتدايي ما از حديث، نادرست خوانده نمي‌شود، بلکه بر فهم ما افزوده مي‌گردد و نکته‌هاي مغفول متن حديث و ناگفته‌هاي مقصود امام آشکار مي‌شود. از همين‌رو، توجه به بهره‌گيري محدثاني که در يکي از دانشهاي بشري تخصص داشته‌اند و توانسته‌اند ميان داشته‌هاي خود در حوزه حديث و

[١] . اين نامه در نهج البلاغه، در بخش مکاتبات، شماره ٥٣ آمده است و دستورالعمل حکومتي امام علي عليه السلام است. اين نامه مملوّ از نظرات سياسي و مبادي دانش جامعه‌شناسي است.[٢] . اين نامه، سي و يکمين نامه نهج البلاغه است و مي‌توان آن را منشور اخلاقي اسلام دانست.