مربوط مي شود و برخي عوامل ديگر مانند تقيّه، نسخ و تدريجي بودن بيان احکام، بيشتر با گويندگان حديث ارتباط دارد. o حلّ اختلاف اخبار به همه دانشهاي حديثي و به‌ويژه ساير مباحث فقه الحديث نياز دارد و توجّه به اخبار معارض هم در فهم احاديث مؤثر است. o تأثير در مفهوم متن، به شکل چرخش از معناي وجوبي به استحبابي، اختصاص جواز فعل به ضرورت و نيز حمل الفاظ ظاهر در حرمت بر کراهت پديدار مي شود. دو گونه ديگر تأثير، تقيّه و نسخ هستند. o در تقيّه، معصوم مراد جدّي خود را پنهان مي‌دارد و در نتيجه آنچه از ظاهر متن فهميده مي شود، قابل استناد نيست. o نسخ نزد شيعه، به معناي تخصيص زماني حکم است. ناسخ، جاودانگي معناي حکم را از ميان مي برد و آن را به زمان خاصّي محدود مي کند. o نسخ و تقيّه، پس از عدم امکان جمع عرفي به کار گرفته مي شوند و مانند تخصيص و تقييد و نيز حمل بر استحباب و ضرورت، راه‌حلهاي معمولي نيستند و به‌ويژه نسخ، بسيار اندک اتفاق مي‌افتد و اثبات آن نيازمند دليل معتبر است.

پرسش و پژوهش

١. دو عامل از عوامل پيدايش اخبار متعارض را برشمرده و براي هر کدام نمونه بياوريد. ٢. نسخ و تقيه را توضيح دهيد و براي هر يک، مثال بزنيد. ٣. يک حديث بيابيد که به خاطر حديث معارضش، مفهومش تغيير کرده است. ٤. براي دو گونه از انواع حل و جمع روايات متعارض، نمونه هاي جديدي ارائه دهيد.