بجز رساله هاى مستقل ، شروح ضمنى نيز بر اين حديث ، بسيار است كه به برخى از آنها اشاره مى شود : ١ . صد كلمه ، رشيد الدين وطواط (كلمه ششم) . ٢ . الميزان فى تفسير القرآن ، سيّد محمّدحسين طباطبايى (ج ٦ ص ١٦٩ ـ ١٧٦) . ٣ . صد كلمه ، حسن حسن زاده آملى (كلمه ٢٦) . ٤ . هزار و يك نكته ، حسن حسن زاده آملى (نكته ١٠٥ ، ١٢٨ و ٥٤١) .

سه . معانىِ حديث

براى اين حديث ، معانى فراوانى گفته اند ، تا آن جا كه استاد حسن زاده آملى ، تحت عنوان : «برخى از معانى حديث شريفِ : من عرف نفسه فقد عرف ربّه» ، ٩٢ معنا ذكر كرده است .[١] برخى معتقدند كه در اين حديث ، اشارات لطيف و ارشادات روشنى به اصول دين : خداشناسى ، صفات ثبوتى و سلبى ، عدل ، نبوّت ، امامت و معاد ، وجود دارد . [٢] برخى بر اين باورند كه همه مسائل اصيل فلسفى و مطالب قويم حكمت متعالى و حقايق متين عرفانى را از آن مى توان استنباط كرد . [٣] برخى مى گويند كه همه اصول و فروع دين ، و همه احكام دنيوى و اخروى ، و جميع احكام ربوبيت و عبوديت ، در اين حديث ، خلاصه شده است . [٤] طرح و ارزيابىِ آنچه در شرح اين حديث گفته شده ، فرصت ديگرى مى طلبد ؛

[١] هزار و يك كلمه : ج ٣ ص ٢٠٠ (كلمه ٢١٦) . [٢] هزار و يك كلمه : ص ٢١٧ . [٣] هزار و يك كلمه : ص ١٩١ . [٤] ميراث حديث شيعه : دفتر اوّل ص ١٥٧ .