روشن شود كه كدام يك از دو نوع آن- كه هر دو هم طرفدارانى دارند- در مسئله علم و ايمان درست است.
الف. وحدت‌ چنان كه گذشت، ديدگاه وحدت علم و ايمان، ميان دانشمندان و متكلمان اسلامى، از شيعه و سنّى- صرف نظر از اختلافات جزئى- طرفداران فراوانى دارد و حتى مى‌توان آن را از نظريات عمده در اين زمينه دانست «١»؛ اما بررسى‌ها نشان مى‌دهد كه بنا به چند دليل، اين نظريه درست نيست و ايمان، صرف علم نيست: نخست اينكه قرآن كريم در آيات فراوانى علم و ايمان را جدا از يكديگر آورده و مغاير هم اعلام داشته است. از جمله اين آيات، آيه ١٤ سوره نمل است كه درباره معجزات فراوان حضرت موسى (ع) در اثبات خداوند است. بنى اسرائيل با اينكه يقين داشتند كه آن حضرت پيامبر است و هر چه مى‌گويد راست و درست است و خدا نيز وجود دارد، از روى عناد و غرور انكار مى‌كردند. نيز در آيه ١٠٢ از سوره اسراء، قرآن كريم از زبان حضرت موسى (ع) نقل كرده كه خطاب به فرعون فرمود:
لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ.
تو مى‌دانى كه اين آيات را جز پروردگار آسمانها و زمين، براى روشنى دلها نفرستاده است. «٢» با توجه به وجود ادوات تأكيد (لام و قد) در آيه، روشن مى‌شود كه فرعون به وجود خدا يقين داشته است، ولى (طبق آيه ٣٨- ٣٩ سوره قصص) از روى عناد و لجاجت ايمان نمى‌آورد.
دوم آنكه ايمان، امرى اختيارى است و اجبار و اكراه در آن جايگاهى ندارد، در حالى كه علم چنين نيست؛ زيرا گرچه تحصيل برخى مقدمات علم و معرفت به اختيار انسان است، ولى حصول خود علم در ذهن آدمى به اختيار و انتخاب او نيست و فعاليت غير ارادى ذهن آدمى است. «٣» بهترين گواه بر اختيارى بودن ايمان آيات قرآن كريم است؛ زيرا در آيات بى شمارى انسان را به ايمان آوردن فراخوانده و در برابر، از كفر ورزى نهى كرده است. «٤»