كلام جديد - ابراهیم زاده، عبدالله؛ سبحانی، سعید - الصفحة ٤٥

ب- كسانى كه با واسطه ثانياً و بالغرض بر ما ولايت يافته‌اند و اطاعتشان واجب گشته است، به اين معنا كه اطاعتشان در طول اطاعت الهى و به فرمان و اذن او است نه در عرض آن؛ مانند اطاعت پيامبران، امامان، فقيهان جامع الشرائط و والدين و ...
قيد «على جهة الابتداء» براى همين است كه روشن سازد تكليف كننده فقط خداست و بس. از اين رو، پيامبر و امام (ع) مأمور به ابلاغ اين تكاليف و فرامين الهى اند. اطاعت از غير آنها نيز زمانى واجب است كه مخالف فرامين الهى نباشد؛ يعنى اگر خداوند ما را از شرب خمر منع مى‌كند و يا به نماز امر مى‌نمايد، ولى والدين يا مولاى عرفى از آن بازدارند و بگويند نماز نخوان و يا شراب بخور، طبق روايات مشهور «لاطاعَةَ لَمخْلُوقٍ فى‌ مَعْصِيَةِ الْخالِقِ»، نبايد از والدين پيروى كرد و اطاعت خدا واجب و مقدم بر اطاعت آنهاست.
٣. كلمه «ما فيه مشقة»، براى اين است كه تكليف هنگامى تكليف است كه داراى مشقت و دشوارى باشد، چون از «كلفت» مشتق است و «كُلفت» به معناى رنج سختى است و اساساً تكاليف اسلامى ميدان وسيع رياضتهاى مشروع و منطقى براى رسيدن به قلّه كمال معرفت و بندگى، قرب و وصال معشوق حقيقى (خداوند متعال) است. مگر مى‌شود بدون رنج و سختى به گنج مقصود و وصال معبود رسيد؟! ٤. قيد «بشرط الاعلام»، براى آن است كه اگر مكلف به مراد و مقصود خداوند در امر و نهى آگاه نشود، تكليف محقق نمى‌شود و بر مكلّف انجامش واجب نخواهد شد. به بيان ديگر، تا علم به تكليف نباشد، تكليف به درجه تنجّز و قطعيت نمى‌رسد و از اين رو مخالفت آن مؤاخذه الهى در پى نخواهد داشت، گرچه در واقع تكليفى وجود داشته باشد. «١» ديگر از عالمان دينى كه درباره حقيقت تكليف داد سخن سر داده و آن را طرح و بررسى كرده است، دانشمند و متكلم مشهور معتزلى «عبدالجّبار» (متوفاى ٤١٥ ه.) از اهل سنّت است. وى در آغاز چند تعريف زير را از دانشمند ديگر معتزلى به نام ابوهاشم (م ٣٢٤ ه.) نقل كرده، به نقد و بررسى آنها مى‌پردازد و پس از آن تعريف مورد نظر خويش را مى‌آورد. «٢» كلام جديد ٥٠ تبيين بيشتر ويژگى‌هاى تكليف ص : ٥٠