پيداست كه تحول اين گونه در روشهاى بحث و استدلال در علم كلام، نه تنها منافى و مباين ماهيت اين علم نيست، بلكه مؤيّد و مكّمل آن بوده و آن را تقويت مى‌كند.
٤. مبادى استدلال:
بحثها و استدلالهاى كلامى بر مبادى و مبانى (يا پيش فرضهاى) مسلم و خدشه‌ناپذير استوار است. اين مبادى و مبانى استدلال در علم كلام، همراه با تحول و پيشرفت همه جانبه بشر و كشف مسائل و موضوعات علمى جديد، متحول شده و مسير تكاملى را پيموده است. بر اين اساس، هم مبانى و مبادى پيشين تكامل يافت و هم مبادى و مبانى جديدى (بر گرفته از نظريات جديد علمى و مسائل و موضوعات مسلم و قطعى نوين در علوم مختلف) بر مبادى پيشين افزوده شده است. «١» اين تحول مبادى و مبانى، افقهاى جديدى در بحث و استدلال كلامى و اعتقادى را پديد آورده است.
روشن است كه تجدد و تحول در مبانى و مبادى استدلال بحثهاى كلامى هيچ دگرگونى ماهوى را در اصل علم كلام ايجاد نكرده است؛ چون از نوع تحول تكاملى به شمار مى‌آيند.
از آنچه گذشت امورى روشن شد: نخست، اصل تجدد پذيرى علم كلام؛ زيرا گفتيم به موازات پيشرفت و توسعه همه جانبه بشر و از جمله پيشرفت، توسعه و تكامل فكرى- فرهنگى، پيشرفت، توسعه و نوآورى در باورهاى فكرى و اعتقادى نيز گريزناپذير بود.
دوم، گرچه اين تجدد و نوآورى در علم كلام زياد و گسترده است، ولى چنين نيست كه در ماهيت و جوهر كلام پيشينى تغيير و دگرگونى اساسى ايجاد كرده باشد و كلام ديگرى غير از كلام پيشينى را پديد آورده باشد. دست كم در حوزه تفكر اسلامى چنين اتفاقى رخ نداده است.
سوم، گرچه اين تجدد و تحول در علم كلام ماهوى و بنيادى نيست، ولى با اين حال در سطحى است كه محافل علمى آن را شايسته عنوان «كلام جديد» مى‌دانند و بر جايگاه آن ارج مى‌نهند. از اين رو، اين نام و عنوان در حوزه معارف دينى، پديده‌اى انكارناپذير است.