٥. قانون از دو حال خارج نيست: يا بشرى است و از تراوشات فكر و ذهن انسان است؛ و يا الهى و آسمانى است و توسط پيامبران ابلاغ مى‌گردد.
قوانين بشرى هر اندازه كه با دقت و خرد ورزى تهيه و تدوين گردد، باز به دليل كاستيهاى فكرى و ذهنى بشر، دچار نارساييهايى است و نمى‌تواند همه منافع و مصالح حقيقى مادّى و معنوى انسان را مد نظر قرار دهد و همگان را به سعادت و رستگارى حقيقى برساند. تازه، به فرض كه جامع و كامل باشد، ضمانت اجرايى ندارد؛ زيرا غرور انسانى و خواسته‌هاى نفسانى انسانها نمى‌گذارد كه به سود همگان اجرا شود و به گواه قرآن «كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ» «١» (مؤمنون: ٥٣)، هر حزب و گروهى مى‌كوشد قانون را به سود خود تفسير كند و امروزه در جوامع غربى شاهد اين امر هستيم.
از اين رو، ضرورت دارد هم قوانين الهى و آسمانى در جامعه اجرا گردد كه همه منافع و مصالح انسانها را مد نظر قرار داده است و هم اين قوانين به دست رهبران الهى و انسانهاى خود ساخته و وارسته به اجرا گذاشته شود تا انسانها از هر گروه و گرايش حزبى كه هستند از عمق جان خويش به آن گردن نهند. «٢» و «٣» تبيين بيشتر ويژگى‌هاى تكليف‌ به نظر مى‌رسد هنوز ماهيت حقيقى تكاليف دينى و برترى آن بر قوانين بشرى آن چنان كه بايد روشن نشده است. از اين رو، جا دارد كلام جديد ٥٦ تفكيك ناپذيرى حق و تكليف در نظام اجتماعى ص : ٥٥ كه در اين باره كمى بيشتر سخن بگوييم و برخى از ويژگى‌هاى تكاليف دينى و آثار پسنديده آن را بر شماريم.