سطح گسترده و بى حد و مرز- چنان كه اشاره شد- قابل دست يابى است و آيا اساساًامكان تحقق عقلى دارد و زمينه تحقق آن در اجتماع نيز فراهم است؟ اين مسئله جاى بحث و بررسى دارد و بايد در جاى خود به نقد و بررسى آن پرداخت. «١» كوتاه سخن در اين باره اين است كه طرح آزادى مطلق و بدون هر گونه قيد و بند، مشخّصه «ليبراليسم كلاسيك» است كه نظريه پرداز اصلى آن در حوزه سياسى فيلسوف انگليسى جان لاك و در حوزه اقتصادى، اقتصاد دان مشهور انگليسى آدام اسميت است.
ليبراليسم كلاسيك در حوزه سياسى به نوعى از آزادى با مفهوم سلبى آن كه به «آزادى منفى» شهرت دارد، باور داشت كه مى‌توان آن را معادل «رهايى» دانست و بر آزادى فردى در بالاترين سطح اصرار دارد و به هيچ كس حتى دولت اجازه محدود كردن آن را نمى‌داده است و در حوزه اقتصادى نيز به اقتصاد و بازار كاملًا آزاد و سود جوييهاى سيرى‌ناپذير معتقد است و بر اصالت منفعت و سود محورى در روابط اجتماعى و سياسى باور دارد.
گرچه ليبراليسم كلاسيك در حوزه اقتصادى، همچنان تا حدودى در غرب حاكم است، ولى از جنبه سياسى اجتماعى دچار تحول و تغيير شد؛ زيرا تحقق آزادى مطلق و بدون قيد و شرط ناممكن و دست نايافتنى است و به آنارشيسم و هرج و مرج اجتماعى منجر مى‌شود.
از اين رو، در اواخر قرن نوزدهم و آستانه قرن بيستم، بسيارى از انديشمندان ليبرال در ليبراليسم افراطى اوليه، بازنگرى كردند و نوع تعديل شده‌اش را به نام «ليبراليسم دموكراسى» عرضه كردند كه بر آزادى در چارچوب قانون و مشروط به رعايت حقوق ديگران تأكيد دارد. «٢» تعريف آزادى به اين صورت كه «آزادى، قدرت داشتن براى انجام هر كارى است كه به ديگران زيان نرساند» «٣»، به ظاهر بر اساس آموزه ليبرال دموكراسى است. گرچه آزادى در اين تعريف محدود معرفى شده، ولى باز قلمرو گستر كلام جديد ٦٧ گونه‌هاى آزادى از منظر دين: ١. آزادى تكوينى:
ص : ٦٧ ده‌اى دارد و به ويژه خارج از مرزهاى اخلاقى و