سروده‌هاى شورانگيز و سوگمندانه شاعران شيعى و غيرشيعى پس از عاشورا نيز قلب‌ها را به كربلا گره مى‌زد و شور و شعور به جان‌ها و انديشه‌ها مى‌بخشيد. در سروده‌هاى فارسى از حدود قرن پنجم و ششم، اشارات و نشانه‌هايى از حادثه كربلا يافت مى‌شود. اين سروده‌ها بيش از هر چيز بر «سوگ» كربلا تكيه دارند و به‌ندرت به پيام‌هاى اين نهضت عظيم و بى‌بديل تاريخ پرداخته‌اند.
براى شناخت بهتر و عميق‌تر سروده‌هاى عاشورايى و روشن ساختن اين نكته كه عاشورا با همه ابعادش در هيئت يك فرهنگ در روزگار ما مطرح شده است، از طرح يك مقدمّه ناگزيريم. در نهضت عاشورا چهار عنصر حماسه، پيام، سوگ و عرفان در پرشكوه‌ترين و زيباترين شكل در هم تنيده شده است. اين عناصر، در هيچ‌يك از حوادث تاريخ اسلام، در اوج و گستردگى كربلا ديده نمى‌شوند. اشاره به هريك از اين عناصر و جست‌وجوى آن در شعر عاشورايى ادب فارسى، ما را با چند و چون و اضلاع شعر عاشورايى امروز آشناتر مى‌سازد.
١- ١. حماسه‌
تنها كسانى مى‌توانند شگفت‌ترين و بزرگ‌ترين عظمت‌ها را رقم بزنند كه والاترين آرمان‌ها را فراچشم داشته، و روشن‌ترين ايمان و معرفت را در قلب و جان خويش اندوخته باشند. آنان كه سقف پروازشان كوتاه و به تعبير لطيف قرآن «از زندگى دنيا ظاهرى را مى شناسند و از آخرت غافلند» «١»، هرگز حماسه را در زندگى تجربه نخواهند كرد و كاروان عشق را تا منزل محبوب همراه نخواهند شد. قرآن به كسانى اشاره دارد كه در عرصه جنگ از وحشت‌