در تاريخ ادب عاشورايى به‌ويژه شعر، بُعد حماسى كربلا به‌ندرت تجلّى و انعكاس يافته است. مقاومت ياران اندك در مقابل سپاه عظيم دشمن، نبرد در عطش، شجاعت و پاكبازى، براى ديگران از خود گذشتن و در غربت و تنهايى بدون هراس و تشويش ماندن و تا آخرين نفس جنگيدن، ابعاد حماسى كربلايند كه در سروده‌هاى گذشته ادبيات فارسى تقريباً ديده نشده‌اند. در تركيب‌بند مشهور محتشم كاشانى- با همه عظمت و زيبايى و ارجمندى- اين بُعد كربلا را نمى‌توان يافت.
در سال‌هاى دهه پنجاه برخى شاعران مذهبى كه گاه رويكردى سياسى داشتند، به بُعد حماسى كربلا توجّه نموده، سروده‌هايى عاشورايى عرضه كرده‌اند كه در آن‌ها تپش و شور حماسى احساس مى‌شود. از نمونه‌هاى مشهور آن، اين سروده‌هاى خوشدل تهرانى است كه بر مزار برخى شهداى دفاع مقدّس نيز ديده مى‌شود:
پايان زندگانى هركس به مرگ اوست جز مرد حق كه مرگ وى آغاز دفتر است‌
آغاز شد حيات حسينى به مرگ او اين قصّه رمز آب حيات است و كوثر است‌
سربازى حسين و سرافرازى حسين امروز زينت سر هر تاج و افسر است‌
و اين دو بيت مشهور:
دشمنت كشت ولى نور تو خاموش نگشت آرى آن جلوه كه فانى نشود نور خداست‌
زنده را زنده نخوانند كه مرگ از پى اوست بلكه زنده است شهيدى كه حياتش ز قفاست‌
با پيروزى انقلاب اسلامى به‌ويژه در سال‌هاى آغازين دفاع مقدّس، سروده‌هايى پرشور براى تحريض و برانگيختن جامعه و رزمندگان براى پايدارى، ايثار و فداكارى عرضه شد. در اين سروده‌ها، بُعد حماسى كربلا چيره مى‌نمايد. از شاخص‌ترين، ماندگارترين و نمونه‌هاى كم‌نظير سروده‌هاى عاشورايى، سروده مشهور «خطّ خون» از سيّد على موسوى گرمارودى است. در اين شعر بلند كه‌
فرهنگ عاشورا ١٦١ ٤ - ١. عرفان و شيفتگى عارفانه ..... ص : ١٦١
در سال ٥٨ سروده شده و در قالب سپيد است، پيام و فرهنگ عاشورا تموّج دارد:
درختان را دوست مى‌دارم‌
كه به احترام تو قيام كرده‌اند
و آب را
كه مَهر مادر توست،
خون تو شرف را سرخگون كرده است‌
شفق، آينه‌دار نجابتت،
و فلق، محرابى‌
كه تو در آن‌
نماز صبح شهادت گزارده‌اى‌
*** در فكر آن گودالم‌
كه خون تو را مكيده است‌
هيچ گودالى چنين رفيع نديده بودم‌
در حضيض هم مى‌توان عزيز بود
از گودال بپرس!
***