دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٥٠
| جبیله جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٥٠ |
جُبَیْله، شهری کوچک در نجد عربستان. این شهر در دشتی هموار در کرانۀ چپ وادی (رودخانه)
حنیفه میان شهرهای عُیَیْنه و درعیه تقریباً در ٣٠ کیلومتری شمال غربی ریاض واقع
است. از نزدیکی این شهر دو جادۀ مهم که به ریاض منتهی میشود، میگذرد («بلدیة...»،
بش ؛ اطلس...، ٢٢٥؛ موسوعة...، ٢/٣٩٤). جبیله مصغر جبله به معنای کوه کوچک است (یاقوت،
١/٣٤).
جبیله از مراکز مسکونی کهن در جزیرة العرب به شمار میرود و دیرینگی آن به پیش از
اسلام میرسد. در آن روزگار جبیله از قریههای بنی حنیفه به شمار میرفته، و مسکن
مسیلمۀ کذاب ــ از مدعیان نبـوت در زمـان پیامبر اکـرم (ص) ــ بوده است. شهرت جبیله
در تاریخ اسلام به سبب وقوع یکی از مهمترین جنگهای رِدّه در آنجا موسوم به نبرد
عقرباء در نزدیکی آن بوده است (همو، ٣/٦٩٤-٦٩٥؛ ابن خمیس، ٢٩؛ کحاله، ١٠٤؛ ریحانی،
تاریخ...، ٣٨-٣٩).
در ١١ق/٦٣٢م، به روزگار خلافت ابوبکر سپاه مسلمانان به فرماندهی خالد بن ولید برای
سرکوبی مسیلمه و پیروان او، قبیلۀ بنی حنیفه، به سوی آنان گسیل شد. در نبردی که
درگرفت، ٢٠٠‘١ تن از اصحاب پیامبر (ص) کشته شدند که ٧٠٠ تن از آنان حافظ قرآن بودند.
از جمله کشته شدگان زید بن خطاب برادر بزرگتر عمر بن خطاب بود (ذهبی، ٣٨-٤١؛ طبری،
٣/٢٨١- ٢٨٩؛ ابن اعثم، ١/٢٧- ٢٨،٣٤؛ بلاذری، ١٢٦- ١٢٨؛ یاقوت، ابن خمیس، کحاله،
ریحانی، همانجاها). مزار این کشته شدگان تا میانههای سدۀ ١٢ق در فاصلۀ اندکی از
این شهر وجود داشت و نزد اهالی به «قبور صحابه» معروف بود (همانجاها).
در ٨٥ ق/٧٠٤م، جبیله در اختیار آل یزید (یکی از شعب بنی حنیفه) بود. در این سال
موسی بن ربیعة بن مانع مرادی امیر درعیه، جبیله را تصرف کرد و آل یزید را از آنجا
پراکنده ساخت (ابن بشر، ١/١٦-١٧، ٢/٦؛ فیلبی، ٩). پس از آن جبیله جزو متصرفات حسن
بن طویق (از امرای آل معمر) که در عیینه حکومت داشت، قرار گرفت (خزعل، ٧٩).
در اواسط سدۀ ١٢ق/١٨م، جبلیه و دیگر شهرهای پیرامون آن محل نخستین برخورد محمد بن
عبدالوهاب (بنیانگذار مذهب وهابیه) با قبایل احساء بود. در این درگیریها وهابیها
پیروزیهایی به دست آوردند و نفوذ خود را به دیگر نواحی شبه جزیرۀ عربستان گسترش
دادند (ریحانی، تاریخ، همانجا). در ١١٥٣ق/١٧٤٠م محمد بن عبدالوهاب پس از تسلط بر
نجد با کمک عثمان بن حمد بن معمر حاکم عیینه به همراه ٦٠٠ تن از پیروانش قبور صحابه
را که نزد مردم جبیله و شهرهای پیرامون آن، و همچنین منطقۀ شرقی شبه جزیرۀ عربستان
از احترام خاصی برخوردار بود و مردم به زیارت آنجا میرفتند و حتى به درختان آن
توسل میجستند، ویران، و درختان آنجا را نیز قطع کرد (همان، ٣٧- ٣٨؛ ابن بشر، ١/٨ ،
١٢؛ خزعل، ١١٥-١١٦؛ فیلبی، ٣٧).
در ١١٧٢ق در جبیله و نواحی پیرامون آن نبردی میان عریعر ابن دجین سعدون، حاکم احساء
(حک ١١٦٦- ١١٨٨ق) و محمد بن سعود (نخستین فرمانروای سعودی) درگرفت؛ در این نبرد
شهر جبیله آسیب دید و شماری از مردم آن کشته شدند و سرانجام، جبیله بر متصرفات آل
سعود افزوده شد. پس از ویرانی درعیه که در درگیریهای آل سعود با امیران محلی ویران
شده بود، آل سعود جبیله را چندی مرکز نجد قرار دادند (خزعل، ٢٥٨- ٢٦١؛ ریحانی، ملوک...،
٢/١١٠).
لاریمر که در اواخر سدۀ ١٣ق/١٩م، جبیله را دیده، آنجا را قریهای کوچک و کماهمیت
وصف کرده که تا پیش از آن روستایی بزرگ بوده که در آنجا محصولات کشاورزی اندکی
مانند گندم و جو به عمل میآمده است (VIII/٦٢٦). به گزارش او شمار ساکنان جبیله در
تابستانها ٤ خانوار بود، اما در زمستانها جمعیت آن به ٥٠ خانوار میرسید که عمدتاً
از ملهم و گاهی نیز از صلبوخ به آنجا میآمدند (همانجا).
مآخذ: ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛ ابن
بشر، عثمان، عنوان المجد فی تاریخ نجد، ریاض، ١٣٨٥ق؛ ابن خمیس، عبدالله، المجازبین
الیمامة و الحجاز، ریاض، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض،
١٤١٩ق/١٩٩٩م؛ بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس
طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ «بلدیة العیینة و الجبیله»، المملکة العربیة السعودیة،
وزارة الشؤون البلدیة و القرویة (نک : مل ، المملکة...١)؛ خزعل، حسین، حیاة الشیخ
محمد بن عبدالوهاب، بیروت، ١٩٦٨م؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین،
به کوشش عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ریحانی، امین، تاریخ نجد الحدیث و
ملحقاته، بیروت، ١٩٥٤م؛ همو، ملوک العرب، بیروت، ١٩٦٧م؛ طبری، تاریخ؛ کحاله، عمررضا،
جغرافیة شبه جزیرة العرب، به کوشش احمدعلی، مکه، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ موسوعة اسماء الاماکن
فی المملکة العربیة السعودیة، ریاض، ١٤٢٤ق/٢٠٠٣م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
Lorimer, J. G., Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia,
Calcutta, ١٩٠٨; Al-Mamlakat…, www.momra.gov.sa/GeneralSarv// mun/mun.٩٣.asp;
Philby, J., Saªudi Arabia, Beirut, ١٩٦٨.
پرویز امین
١. The World…
١. Al-Mamlakat…