ثابِتِ بْنِ مُحَمَّدِ جُرْجانی، ابوالفتوح (٣٥٠- مق‌ ٤٣١ق/ ٩٦١-١٠٤٠م)، نحوی و ادیب. منابع آگاهی چندانی از زندگی او به دست نداده‌اند. براساس نسبت جرجانی او می‌توان گفت خود وی یا نیاکانش در گرگان زندگی می‌کرده‌اند. ابن خطیب او را استرابادی نیز خوانده است (١/٤٥٤) و پاره‌ای از منابع نسبت عَدَوی بدو داده‌اند (مثلاً نک‌ : ضبی، ٢٣٦؛ قفطی، ١/٢٩٨؛ ابن بشکوال، ١/١٢٣).
گزارش ابن خطیب نشان می‌دهد وی در ٣٧٨ق/٩٨٨م یعنی پیش از آنکه به اندلس برود، در بغداد بوده، و علم می‌آموخته است (١/٤٥٥). ثابت در ٤٠٦ق/١٠١٥م تقریباً هم‌زمان با پایان خلافت امویان در اندلس و آغاز حکومت ملوک‌الطوایف، وارد این سرزمین شد و در غرناطه سکنا گزید (عنان، ١٢٧). نخستین امیری که وی در اندلس ملاقات کرد و مورد توجه او نیز واقع شد، مجاهد بن یوسف عامری، ابوالجیش الموفق (حک‌ ٤٠٨-٤٣٢ق) است. ثابت در حملۀ مجاهد عامری به جزیرۀ ساردنی همراه او بود (حمیدی، ١٨٤؛ ابن بسام، ٤(١)/٩٧؛ یاقوت، ٤/١٤٧؛ نیز نک‌ : شکیب ارسلان، ٣/٢٩٩).
وی در غرناطه به سپاهیان بربر پیوست. در آنجا یِدیربن حَبّاسه، پسر عموی بادیس بن حَبّوس المظفر الناصر (حک‌ ٤٣٠-٤٦٦ق)، امیر وقت غرناطه را با این پیشگویی که ٣٠ سال پادشاه غرناطه خواهد شد، به تصاحب امارت تشویق، و به همراه او بر ضد بادیس توطئه کرد. پس از آگاهی بادیس از این توطئه، ثابت ناگزیر به سوی اشبیلیه گریخت و در این میان بادیس فرمان دستگیری خانوادۀ او را صادر کرد. ثابت با شنیدن این خبر و به امید عفو نزد او رفت و از وی بخشش خواست، اما سودی نبخشید و سرانجام در مجلسی در غرناطه به قتل رسید (ابن بشکوال، همانجا؛ سیوطی، ١/٤٨٢؛ ابن خطیب، ١/٤٥٥-٤٥٨؛ عنان، همانجا).
گفته‌اند که ثابت در حفظ واژه‌های بیابانی نایاب (= غریب) و شعر جاهلی و اسلامی توانا بود و با دانشهایی چون فلسفه، منطق و نجوم آشنایی داشت؛ افزون بر این او را مردی سوارکار و جنگاور وصف کرده‌اند (قفطی، همانجا؛ ابن خطیب، ١/٤٥٤-٤٥٥؛ ابن بسام، ٤(١)/٩٦؛ عنان، همانجا). وی روایتگر ادبیات و لغت بوده، و در بغداد از کسانی چون ابواحمد عبدالسلام بصری و ابن‌جنّی (ه‌ م) و علی بن عیسى رَبَعی روایت کرده است (صفدی، ١٠/٤٦٩؛ یاقوت، همانجا؛ قس: قفطی، همانجا)؛ برخی نیز در غرناطه حماسۀ ابوتمام را نزد او خوانده‌اند (ابن بشکوال، همانجا؛ ابن خطیب، ١/٤٥٥). تنها اثر یاد شده از ثابت شرح الجمل زجاجی (د ٣٣٧ق) است که در اندلس آن را بر طالبان علم املا کرده است. نسخۀ خطی این اثر در کتابخانۀ اسکوریال (شم‌ ٢٨٩) نگهداری می‌شود (حمیدی، ١٨٤؛ حاجی خلیفه، ١/٦٠٤؛ ESC٢, I/١٧٧؛ پرچ، IV/٢١٥).
مآخذ: ابن بسام شنترینی، علی، الذخیرة فی محاسن اهل الجزیرة، قاهره، ١٣٦٤ق/١٩٤٥م؛ ابن بشکوال، خلف، الصلة، قاهره، ١٩٦٦م؛ ابن خطیب، محمد، الاحاطة، به کوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ حمیدی، محمد، جذوة المقتبس فی ذکر ولاة الاندلس، قاهره، ١٩٦٦م؛ سیوطی، بغیةالوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ شکیب ارسلان، الحلل السندسیة، بیروت، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ضبی، احمد، بغیة الملتمس، به کوشش ف. کودرا، مادرید، ١٨٨٤م؛ عنان، محمد عبدالله، دول الطوائف، قاهره، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ قفطی، علی، انباه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره/ بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ یاقوت، ادبا؛ نیز: ESC٢; Pertsch.
بابک فرزانه