دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣١٥
| ثمینی جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣١٥ |
ثَمینی، ضیاءالدین عبدالعزیز بن عبدالله
(١١٣٠-١١ رجب ١٢٢٣ق/١٧١٨- ٢ سپتامبر ١٨٠٨م)، از بزرگان فقهای اباضیه. شهرت وی بیشتر
به سبب اهتمامش به فقه اباضی، بهویژه احکام مربوط به مسائل اجتماعی است؛ هر چند به
علومی دیگر هم میپرداخته است.
ثمینی در شهر بنی یزقُن (یا بنییسجن، در الجزایر)، در یکی از خانوادههای اصیل
مزاب زاده شد. در کودکی به حفظ قرآن و آموختن مبادی علوم پرداخت؛ اما چندان در این
راه نپیموده بود که در سنین بلوغ ــ چنان که نزد مردم مزاب مرسوم است ــ به تجارت
مشغول شد. به همین سبب به ورجلان سفر کرد و چندی در آن دیار ساکن شد. این حرفه بر
شخصیت فکری او اثر نهاد و وی را به اهتمام در فقه واداشت و از او فقیهی واقعگرا و
اهل عمل ساخت (ثمینی، محمد، «د»؛ سعدالله، ٢/٧٩؛ باباعمّـی، ٢/٢٥٥؛ نیز نک : زرکلی،
٤/١٢، که سال تولد ثمینی را ١١٣٣ق ذکر کرده است).
افزون بر «ثمینی»، در منابع از وی با عنوان «حفصی» نیز یاد کردهاند. برخی نسبتحفصی
را بهسبب انتساب او به عمربنحفص هِنتانی مصمودی، نیای خاندان حفصیه و از مصاحبان
نزدیک ابنتومرت (د ٥٢٤ ق) دانستهاند (نویهض، ٩٢؛ جیلالی، ٣/٥٨١؛ دربارۀ هنتانی،
نک : سلاوی، ١/جم )؛ اما نوادهاش، محمدبن صالح ثمینی، سبب آن را انتساب به
ابوحفص عمر بن خطاب، خلیفۀ دوم ذکر کرده است (ثمینی، محمد، همانجا؛ دربارۀ نسبتهای
مصابی و مصعبی، نک : جیلالی، زرکلی، همانجاها).
ثمینی در دورهای میزیست که از سویی در الجزایر آتش فتنه میان مسلمانان شعلهور
شده، و از سوی دیگر جنبش اصلاحی وادی مزاب آغاز گردیده بود (ثمینی، محمد، نیز
باباعمی، همانجاها). این دو عامل به همراه بازگشت شیخ ابوزکریا یحیی بن صالح افضلی
(د ١٢٠٢ق/١٧٨٧م) به مزاب در زندگی ثمینی تأثیری عمیق نهاد (سعدالله، همانجا). با
آمدن شیخ ابوزکریا، ثمینی نیز به مزاب بازگشت و در بخش سوم از عمر خود دومین بار به
فراگیری علم مشغول شد. چندی نگذشت که در زبان عربی، کلام و اصول، حدیث، فقه، فلسفه
و ریاضیات مهارت یافت و نبوغ خود را نمایان ساخت. همین شرکت در جلسات درس شیخ
ابوزکریا و آشنایی با او بود که اندیشۀ وجوب اصلاحـات را در وی تقویت کرد (ثمینـی،
محمد، نیـز، باباعمـی، سعدالله، همانجاها).
ثمینی از داعیان نهضت علمی و جریان تألیف و شکلگیری اصلاحات دینی و اجتماعی در آن
دیار بود. به همین سبب و نیز به سبب پایۀ علمیاش، در ١٢٠١ق/١٧٨٦م چندی رئیس «حلقۀ
عزّابه» (نک : ه د، ٢/٣٢٨) شد، و چندی نیز ریاست اعلای مجلس اباضیه، یعنی مجلس «عمی
سعید» نیز به او سپرده شد، مجلسی که همۀ امور اباضیان به آنجا ارجاع میشد و در
آنجا فیصله مییافت. اما چون وی از مبلغان اصلاح دینی و اجتماعی بود، ازسوی
تودۀ مردم آزار و اذیت دید. از اینرو، پس از مدت کوتاهی از ریاست استعفا کرد و
١٥سال در خانه ماند و یکسره سرگرم دانشاندوزی و تألیف شد و جز برای رفع مشکلات
مردمی که به او رجوع میکردند، از خانه خارج نشد (ثمینی، محمد، نیز جیلالی، باباعمی
همانجاها). وی سرانجام در زادگاه خود، بنییزقن درگذشت (ثمینی، محمد، «ز»؛ جیلالی،
٣/٥٨٢؛ باباعمی، همانجا).
ثمینی شاگردانی تربیت کرد که ابراهیم بن بیحمان، شیخ یوسف بن حمّو بن عدّون و
خواهرزادهاش شیخ ابراهیم بن عبدالرحمان از آن جملهاند (همانجا؛ ثمینی، محمد،
«و»).
مقتضیات دورۀ زندگانی ثمینی، چنانکه گفته شد، او را بر آن داشت تا از رهگذر شرح،
اختصار، تنقیح و تهذیب به احیای آثار سلف خود پردازد. از اینرو، میتوان گفت که
آثار او بیشتر شرح و تلخیص آثار گذشتگان است. به هر روی، اختصار مطالب سبب شده است
تا آثارش به لحاظ لفظی، متانت ساختار و صحت معانی پربار باشد. کتابهای وی از نظر
جنبههای ادبی و زیباییشناختی هم قابل توجه است. از بررسی آثار ثمینی چنین برمیآید
که وی با استقلال رأی و گزینش موضوعات مناسب بیشتر در اندیشۀ چارهجویی برای
موضوعات کاربردیتر در جامعه بوده است. همچنین وی، برخلاف بیشتر فقهای همعصرش، به
تصوف گرایشی نداشته، و با دیدی صرفاً فقیهانه به بحث و تألیف میپرداخته است (نک :
همو، «ی» ـ «ل»؛ سعدالله، ٢/٨٠).
ثمینی کتابخانهای غنی از خود بر جای نهاد که به نوهاش محمد بن صالح ثمینی رسید و
اکنون با نام «مکتبة الاستقامه» در بنی یزقن دایر است (باباعمی، ٢/٢٥٦).
آثار چاپی:
١. النیل لشفاء العلیل، که مشهورترین اثر او ست. ثمینی مطالب لازم برای نگارش
النیل را از دیگر منابع فقه اباضی گرد آورد و آن را طوری تدوین کرد تا همۀ
مسائل آن کتابها را به اختصار دربرگیرد و به فهم همعصرانش نزدیکتر باشد. پس از
اتمام، آن را بر استادش شیخ ابوزکریا عرضه، و نزد وی تصحیح کرد. این اثر شامل ٣ جزء،
و مجموع اجزاء دارای ٢٢ «کتاب» است. هر یک از این «کتاب»ها چنانکه معهود است، به
نام یکی از ابواب فقهی نامگذاری شده است و هر «کتاب» خاتمهای دارد. به رغم خواست
و تلاش ثمینی برای مُملّ و مخلّ نبودن اثرش، برخی بر این باورند که ایجازِ بسیار،
گاه به پیچیدگی گراییده است. با این حال، النیل از مصادر عمدۀ فقه اباضیه است و
برخی از اباضیان اهمیت آن را با مختصر خلیل بن اسحـاق (د ٧٦٦ق) در فقه مالکـی
مقایسـه کردهاند. برخـی نیز بر آناند که مقدمۀ کتاب حتى برپایۀ مقدمۀ مختصر خلیل
است. ثمینی در نگارش این اثر از سیرةالدماء و تبیین افعال العباد ابوالعباس احمد
بن محمد بن بکر (د ٥٠٤ ق) بسیار بهره برده است (برای شرح حال او، نک : درجینی،
٢/٤٤٢-٤٤٦).
النیل نخست در ١٣٠٥ق در مصر چاپ سنگی شد؛ سپس در ٣ جزء، یکبار در الجزایر، دو جزء
اول و دوم آن در ١٣٧٨-١٣٨٨ق/١٩٦٧-١٩٦٨م، و یکبار هم به کوشش عبدالرحمان بهکلّی
در ١٩٦٩م در همانجا به چاپ رسید. شروح فراوانی بر آن نوشته شده که مهمترین آنها
شرح محمدبن یوسف اطفیش (نک : ه د، ٩/٣٣٠) است که نخست در ١٠ مجلد (٧ جلد آن در
١٣٠٦ق و ٣ تای دیگر در ١٣٤٣ق) در مصر منتشر، و سپس بارها تجدید چاپ شد. به رأی برخی،
با این شرح، فقه اباضی به عالم اسلامی شناسانده شد. افزون بر اینها، بخشهایی از
النیل را اوشر١ و زیس٢ به فرانسه ترجمه کردهاند که با وجود انتقادهایی بردقت ترجمه،
در دادگاههایفرانسوی الجزایر برای صدور احکام قضایی میان اهالی مزاب از آن
استفاده میشود (سعدالله، ٢/٨٠-٨٢؛ ثمینی، محمد، «ح» ـ «ک»، «م»؛ جیلالی، همانجا؛
باباعمی، ٢/٢٥٥، ٤٠٢، جم ؛ نویهض، ٩٢؛ نیز نک : GAL, S, II/٨٩٢).
٢. التکمیل و لبعض ما اخلّ به کتاب النیل. ثمینی این کتاب را چنانکه از عنوان آن
برمیآید، برای تکمیل مطالب النیل نگاشت. این اثر خلاصهای است از اصول الارضین
ابوالعباس احمد بن محمد بن بکر. کتاب به بحث دربارۀ احکام فقهی مربوط به کاربری
زمین، اعم از احداث ساختمانهای مسکونی، شهرسازی، آبادسازی و جز آنها، و احکام مربوط
به شراکت در اموال منقول و غیرمنقول، احکام مربوط به مشاع و جز آنها میپردازد. با
این کتاب ثمینی در میان معدود علمای الجزایر جای میگیرد که دربارۀ پروندههای
قضایی مربوط به زمین و ملک آثاری بر جای نهادهاند. ثمینی خود در مقدمۀ کتاب بیان
کرده است که مطالعۀ این کتاب خواننده را از مراجعه به دیگر مراجع بینیاز میسازد
(ص ٣-٤)؛ چه، کمتر فقهایی بودهاند که بر بسیاری از مطالب موجود در این کتاب و
النیل دسترسی داشته باشند. این کتاب را محمد بن صالح ثمینی، نوۀ ثمینی، در ١٩٤٤م در
تونس منتشر کرده، و مقدمهای دربارۀ احوال و آثار او بر آن نوشته است (ثمینی، محمد،
«ط »؛ سعدالله، ٢/٨٩؛ نیز نک : GAL, S، همانجا).
٣. الورد البسام (یا الروض البسام) فی ریاض الاحکام، در موضوع معاملات و احکام. این
اثر که در ١٣٤٥ق در تونس منتشر شده است، نیز تکملهای بر النیل به شمار میآید (جیلالی،
٣/٥٨٢؛ زرکلی، ٤/١٢؛ ثمینی، محمد، همانجا).
٤. معالمالدین، در علم کلام. این کتاب در دو مجلد و به شیوۀ مواقف عضدالدین ایجی
نگارش شده، و ثمینی خود تصریح کرده که در تألیف این کتاب روش «متأخرین» را پیش
گرفته است.کتاب در ١٤٠٧ق/١٩٨٦م بهکوشش عبدالرحمان بن محمد ابن سالم بن سیف
معالم در عمان منتشر شده است. محمد اطفیش نیز بر آن شرحی نوشته است (همانجا).
٥. الاسرار النورانیة، شرح المنظومة الرائیۀ ابن نظر (ه م)، که خود خلاصۀ الازهار
الریاضیۀ عمر بن رمضان ثلاثی (د ١٧٦٦م) است و به انضمام آن در قاهره (١٣٠٦ق) منتشر
شده است (نویهض، ٩٣؛ باباعمی، ٢/٢٥٥؛ نیز نک : GAL,S، همانجا).
٦. التاج علی المنهاج. ثمینی در این کتاب ١٠ جلدی منهاج الطالبین و بلاغ الراغبین
خمیس عمانی را خلاصه کرده که در عمان به کوشش محمد باباعمی و مصطفى شریفی به چاپ
رسیده است (باباعمی، جیلالی، همانجاها).
٧. النور، مختصر اللآلی المیمونیۀ ثلاثی است که خود این کتاب شرحی است بر قصیدۀ
نونیۀ ابونصر فتح بن نوح ملوشایی (قرن ٦ و ٧ ق) در عقاید. النور به همراه متن قصیده
در دو جلد در قاهره (١٣٠٦ق) منتشر شده است (ثمینی، محمد، همانجا؛ ازهریه، ٧/٣٠٩؛
تیموریه، ٤/١٤٠؛ GAL, S , I/٦٩٢).
اثر خطی: از آثار خطی او تعاظم الموجین، شرحی بر مرج البحرین ابویعقوب یوسف بن
ابراهیم ورجلانی (د ٥٧٠ ق) در علم منطق است که نسخهای از آن به شمارۀ ٧٥١‘٢ در
دارالکتب المصریه موجود است. اهمیت این کتاب از این جهت است که ثمینی را در شمار
معدود علمای متأخر الجزایر قرار میدهد که به علم منطق نیز پرداختهاند (سعدالله،
٢/١٦٢؛ سید، ١/١٦٢).
دیگر آثار: از عناوین دیگر آثار او ست: ارجوزة فی الفلک و منازل البروج؛ مختصر فی
امور الزواج؛ عقد الجواهر، در شرح قناطر الخیرات جیطالی (د ٧٥٠ق)؛ مختصر حواشی مسند
ربیع بن حبیب از ابوستّه قصبی جربی (د ١٠٨٨ق) در حدیث؛ المصباح المقتبس، اقتباسی از
ابی مسألة و الالواح ابوالعباس احمد بن محمد بن بکر (جیلالی، باباعمی، همانجاها؛
حارثی، ١٤٩بب ؛ برای اطلاعات دیگر دربارۀ آثار ثمینی و شروح آنها، نک : باباعمی،
٢/٢٠، ١٩٨، ٢١٢، ٢٥١، ٣٤٢، ٣٧٢، ٣٩٩).
مآخذ: ازهریه، فهرست؛ باباعمی، محمد و دیگران، معجم اعلام الاباضیة، الجزایر،
١٤٢١ق/٢٠٠٠م؛ تیموریه، فهرست؛ ثمینی، عبدالعزیز، معالمالدین، عمان، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛
ثمینی، محمد، مقدمۀ التکمیل و لبعض ما اخل به کتاب النیل، تونس، ١٩٤٤م؛ جیلالی،
عبدالرحمان، تاریخ الجزائر العام، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ حارثی، سالم، العقود الفضیة،
عمان، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ درجینی، احمد، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلّای،
الجزایر، ١٩٧٤م؛ زرکلی، اعلام؛ سعدالله، ابوالقاسم، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزایر،
١٩٨٥م؛ سلاوی، احمد، الاستقصاء، به کوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء،
١٩٩٧م؛ سید، خطی؛ نویهض، عادل، معجم اعلام الجزائر، بیروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ نیز: GAL,
S.
سارا حاجی حسینی
١. Aucher ٢. Zeys