دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٤٩
| جبیل (در عربستان سعودی) جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٤٩ |
جُبَیْل، شهری بندری در استان الشرقیه در عربستان
سعودی واقع در کرانههای جنوبی خلیج فارس. این شهر صنعتی با جمعیتی حدود ٢٣٠،٢٧٠ تن
(١٣٨٦ش/٢٠٠٧م) در ٨٠ کیلومتری شمال غربی دمام (مرکز استان الشرقیه) جای دارد («فرهنگ...١»،
npn.؛ «میناء...»، بش ).
جبیل در زبان عربی به معنای «کوه کوچک» است. نام این شهر برگرفته از دو کوه کوچک در
نزدیکی این شهر است. یکی از کوهها به نام جبل بحری، در واقع جزیرهای صخرهای در
حدود ١٠٠ متری ساحل است و دیگری جبل بری که تپهای در ١٢ کیلومتری جنوب شهر جبیل
است (EI٢؛ عبید، ٦٣، ٧٠-٧١، ٨٧).
توسعۀ جبیل از نیمۀ نخست سدۀ ١٤ق/٢٠م با کشف منابع نفت خام و گاز طبیعی در نواحی
شرقی عربستان آغاز شد. این شهر به سبب موقعیت مناسب جغرافیایی از آن جمله نزدیکی به
معادن نفت و گاز، ژرفای مناسب آب دریا که پهلوگیری کشتیهای اقیانوس پیما را در آن
ممکن ساخته، و قرار گرفتن بر سر راههای ارتباطی مهم، به یکی از مراکز عمدۀ صنعتی
عربستان بدل شده است (هاجری، ١١١-١١٥؛ اسپارو، ٥٥؛ انکارتا٢.
صنایع شیمیایی، فولادسازی، آلومینیوم و پالایشگاه نفت از مهمترین صنایع جبیل است.
همچنین در این شهر یکی از بزرگترین تأسیسات آب شیرینسازی جهان برپا ست که حدود
٥٠٪ آب آشامیدنی عربستان سعودی را تأمین میکند (همانجا؛ نیز نک : شاتولوس، ١٤٧؛ «پادشاهی...٣»،
٢٩, ٢٤٣).
براساس آثار باستانی به دست آمده از جبیل، سابقۀ زندگی انسان در این منطقه به ٧
هزار سال پیش میرسد. در جبیل بقایایی از یک کلیسا وجود دارد که پیشینۀ آن به اوایل
دورۀ مسیحیت بازمیگردد ( انکارتا). این شهر درگـذشته عینَین ــ به معنای «دو چشمه»
ــ خوانده میشده که برگرفته از دو چشمۀ جوشان در آنجا بوده است (EI٢). در منابع
دورۀ اسلامی ازعینین به عنوان یکی از روستاهای آباد با نخلستانهای بسیار در ناحیۀ
تاریخی بحرین در جزیرة العرب یاد شده است (ابوعبید، ٣/٩٨٦؛ یاقوت، ٣/٧٦٥؛ قاموس،
ذیل العین).
در ١٣٢٨ق/١٩١٠م یکی از قبیلههای بنی خالد با اجازۀ مقامات عثمانی از قطر به عینین
مهاجرت کردند (کحاله، ٢٤٧؛ وهبه، ٦٨؛ نیز نک : لاریمر، VIII(٢)/١٠١٣). این قبیله
که به بوعینین شهرت داشتند، از سنیهای مالکی بودند که به صید مروارید و دیگر
فعالیتهای دریایی اشتغال داشتند. آنان باعث آبادانی و رونق بازرگانی این منطقه شدند،
تا جایی که جبیل در آن دوران به یکی از امیرنشینهای چهارگانۀ احساء بدل گردید (کحاله،
وهبه، همانجاها؛ نیز نک : EI٢).
در ١٣٣٣ق/١٩١٥م طی معاهدهای که میان بریتانیا و عثمانی بسته شد، حاکمیت سعودیها بر
جبیل و چند منطقۀ دیگر عربستان به رسمیت شناخته شد و عبدالعزیز آل سعود رسماً بر
جبیل دست یافت (ریحانی، ١٩٠-١٩٤؛ وهبه، ٣٣١). جبیل تا ١٣٤٠ق/١٩٢١م رونق اقتصادی و
اهمیت چندانی نداشت، اما در آن سال به واسطۀ کشمکشهای اقتصادی میان نجد و کویت، این
شهر به سبب موقعیت بازرگانی و صیادی مناسب، اعتبار و رونق فراوان یافت (کحاله،
همانجا؛ وهبه، ٦٨). با افتتاح مجموعۀ عظیم صنعتی جبیل در اواخر سال ١٣٥٦ش/١٩٧٧م این
شهر، به یکی از بزرگترین کانونهای صنعتی عربستان سعودی بدل گشت (نک : شاتولس، ١٤٣
بب ).
مآخذ: ابوعبید بکری، عبدالله، معجم مااستعجم، به کوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٦٨ق/
١٩٤٩م؛ ریحانی، امین، تاریخ نجد الحدیث و ملحقاته، بیروت، ١٩٢٨م؛ شاتولوس، میشل، «از
درآمد نفت تا توسعۀ اقتصادی»، شبه جزیرۀ عربستان در عصر حاضر، ترجمۀ اسدالله علوی،
مشهد، ١٣٧٨ش، ج ١؛ عبید، عبدالرحمان، الجبیل: ماضیها و حاضرها، ریاض، ٢٠٠٠م؛ قاموس؛
کحاله، عمررضا، جغرافیة شبه جزیرة العرب، به کوشش احمدعلی، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ «میناء
الجبیل التجاری»، جبیل٤ (نک : مل )؛ وهبه، حافظ، جزیرة العرب فی القرن العشرین،
قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ هاجری، فریال، «بعض ملامح الخریطة الصناعیة لمدنیة الجبیل
الصناعیة...»، مجلة دراسات الخلیج و الجزیرة العربیة، کویت، ١٩٩٨م، س ٢٣، شم ٩١؛
یاقوت، بلدان؛ نیز:
EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٥; Jubail Commercial Port, www.ports. gov.sa/Arabic/jubail/Index.htm;
The Kingdom of Saudi Arabia, ed. T. C. G. Stacey et al. London, ١٩٧٧; Lorimer,
J. G., Gazetteer of the Persian Gyulf, Oman and Central Arabia, Oxford, ١٩٨٦;
Sparrow, J. G., Modern Saudi Arabia, London, ١٩٧٠; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com.
پرویز امین
١. The World …
٢. Encarta…
٣. The Kingdom…
٤. Jubail…