دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٥٢
| جازان جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣٥٢ |
جازان، یا جیزان، استان و شهری بندری در جنوب
غربی عربستان سعودی. نام صحیح و تاریخی این منطقه که در حدیثی از پیامبر اکرم(ص)
نیز آمده (نک : ابن آدم، ١١٥، حاشیۀ ١؛ ابن سعد، ١/٢٩٦)، جازان است، اما تلفظ محلی
جیزان از سوی مردم آنجا، سبب شد که نام جیزان نیز رایج شود. در ١٣٧٦ش/١٩٩٧م جانشین
امیر این استان، بخشنامهای صادر، و رسماً اعلام کرد که برای خواندن این منطقه تنها
از نام جازان استفاده شود
( الموسوعة العربیة العالمیة، ٨/١١٨؛ ابونواف، بش ؛ «سبب...»، بش ؛ EI٢).
استان جازان با ٦٧١‘١١کمـ٢ مساحت و٦٢٧‘٣٣٠‘١تن جمعیت (در ١٣٨٧ش/٢٠٠٩م)، طبق آخرین
تقسیمات کشوری عربستان سعودی مصوب ١٩٩٢م یکی از ١٣ استان این کشور به شمار میرود (
الموسوعة الجغرافیة...، ٣(١)/١٩١-١٩٢، ١٩٥؛ الاطلس...، ٢٥٢-٢٥٣؛ «فرهنگ...١»، npn.).
این استان در منتهاالیه جنوب غربی عربستان سعودی واقع است و از شمال به استان مکه،
از غرب به دریای سرخ، از شرق به استان عسیر و از جنوب به جمهوری یمن محدود است (
الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا؛ الاطلس، ٢٢١؛ «جغرافیة...»، بش ).
حدود ١٠٠ جزیرۀ مرجانی غیرمسکونی روبهروی کرانههای منطقۀ جازان در دریای سرخ وجود
دارد که از نظر اداری تابع استان جازان هستند. بزرگترین این جزیرهها فرسان کبیر
با ١/٣٨٠ کمـ٢ مساحت است که تنها جزیرۀ مسکونی تابع استان جازان محسوب میشود.
ساکنان فرسان را در سدۀ ٤ق/١٠م تغلبیان مسیحی مذهب تشکیل میدادند که کلیساهایی از
آن خود در آنجا داشتند (همدانی، ٩٦؛ موسوعة اسماء...، ١/٩٠؛ عقیلی، ١٨؛ قس: کحاله،
٢٣٠-٢٣١؛ الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا). این مجموعۀ جزایر از جزیرۀ عاشق در
جنوب آغاز میشود و به جزیرۀ غُراب در شمال ساحل جازان خاتمه مییابد و اهالی آن به
صید مروارید و لاکپشت اشتغال دارند (عقیلی، ١٢٠-١٢٦؛ کحاله، ٢٣١).
زمینهای منطقۀ جازان به ٤ بخش تقسیم میشود: ١. زمینهای شورهزار و بایر ساحلی
معروف به «سَبِخات» به عرض تقریبی٤ کمـ ؛ ٢. جلگههای ماسهای بسیار حاصلخیز در شرق
سبخات به مساحتـی حـدود ٨٠٠ کم ٢؛ ٣. چراگاههای حُزون که میان دشتها و کوهستان
قرار دارد؛ ٤. منطقۀ کوهستانی به عرض حدود ٣٠ کمـ که بخشی از رشتهکوههای سروات است
و در آن انواع میوه و حبوبات به عمل میآید (عقیلی، ١٨-٢٠؛ «موقع...»، بش ؛
ابونواف، بش ).
آب و هوای منطقۀ جازان با نسبت رطوبتی از ٣٠٪ تا ٩٠٪ بسته به مناطق و فصلهای مختلف
سال، در جلگهها گرم و مرطوب، و در نواحی کوهستانی تابستانها معتدل و زمستانها سرد
است ( الموسوعة العربیة العالمیة، همانجا؛ «موقع»، بش ؛ ابونواف، بش ).
از آنجا که منطقۀ جازان جزو نواحی خشک صحرایی به شمار میرود، در تابستانها بادهای
موسمی همراه با طوفانهای شنی از شمال غرب میوزد که نزد مردم منطقه به «غُبرة» شهرت
دارد (عقیلی، ٢٠؛ «جغرافیة...»، بش ؛ «موقع...»، بش ). دمای هوا از °٣٠ تا °٤٣
در مناطق و فصلهای مختلف متفاوت، و میزان باران نیز از ١٠٠ تا ٦٣٠ میلیمتر در سال
در نوسان است («جغرافیة»، بش ).
کوه العریف (٦٣٢‘٢ متر)، کوه ثهران (٦٢١‘٢ متر)، کوه الشدید (٤١٩‘٢ متر) و کوه
الحشر (٣٠٧‘٢ متر) بلندترین کوههای استان جازان است (موسوعة اسماء، ١/٥٦).
استان جازان چشمههای آب گرم و نیمه گرم بسیاری دارد: الحاره واقع در ٥٠ کیلومتری
جنوب شرق جازان، الوغره، الخوبه و البُزه (در ٥٣ کیلومتری شهر جازان) مشهورترین این
چشمهها هستند (عقیلی، ٢٦؛ عفیفی، ١٨١؛ ابونواف، بش ).
در استان جازان ٢٩ رود (وادی) جریان دارد که برخی از آنها از کشور یمن سرچشمه میگیرند
و پس از گذشتن از اراضی این استان، سرانجام به دریای سرخ میریزند. مهمترین این
رودها وادی بیش (به طول ١٥٥ کمـ ) و وادی جازان (به طول ١٠٠ کمـ ) است که بر این
رود در ١٣٥٠ش/١٩٧١م بزرگترین سد عربستان سعودی به طول ٣١٦ متر و ارتفاع حدود ٤١
متر بسته شد. وادی ضَمَد (به طول ٩٥ کمـ ) و وادی عقود به طول ٨٥ کمـ از دیگر
رودهای استان جازان هستند ( الموسوعة العربیة العالمیة، ٨/١٢٠-١٢١؛ موسوعة اسماء،
١/٨٥؛ «جغرافیة»، بش ). سواحل دریای سرخ در منطقۀ جازان به سبب صخرهای و مضرّس
بودن برای پهلوگیری کشتیها مناسب نیست (عقیلی، ١٨).
در جازان آثار باستانی متعددی وجود دارد که از آن جمله میتوان از قلعۀ الدوسریة،
قلعۀ جازان، قلعۀ ابوعریش و شهر جازان بالا نام برد (همو، ١١٢؛ الموسوعة العربیة
العالمیة، ٨/١٢١-١٢٢).
مرکز این استان، شهر بندری جازان، با ٨٧٠‘١٢٥ تن جمعیت (در ١٣٨٧ش/٢٠٠٩م) در شبه
جزیرهای کوچک واقع است که گاهی به سبب بروز جزر و مد به صورت جزیره در میآید («فرهنگ»،
npn.؛ مختار، ٢٤).
از سدۀ ٧ق/١٣م از این شهر با عنوان بندر جازان یاد شده است، که بعدها برای متمایز
شدن آن از جازان بالا، به آن جازان ساحل نیز میگفتند (عقیلی، ١٠٧؛ «سبب»، بش ).
شهر جازان که جزو تهامۀ عسیر بهشمار میآمد (حمزه، ٧٧)، در مسیر کاروانرو مکه به
یمن و حبشه قرار داشت.
بندرگاه شهر جازان که در ١٣٥٤ش/١٩٧٥م تأسیس شد (عقیلی، ٥٠)، به دلیل توسعۀ روزافزون،
اینک به بندر اصلی و مهم عسیر در کرانۀ دریای سرخ بدل شده است. این شهر بندری بهویژه
پس از ایجاد راههای ارتباط با شهر جده و اجرای طرحهای کشاورزی بزرگ در آن اهمیت
بیشتری یافته است ( الموسوعة العربیة المیسرة، ٢/٩٣٣؛ قس: حمزه، ١٥).
تمام سازمانهای دولتی استان جازان در این شهر متمرکز است (عقیلی، ٣٠-٣١)، بیمارستان
ملک فهد که جزو نامدارترین مراکز بهداشتی در عربستان سعودی است، در این شهر قرار
دارد ( الموسوعة العربیة، ٨/١١٩). جازان دارای فرودگاهی مجهز است که آن را به دیگر
شهرهای عربستان سعودی متصل میسازد (عقیلی، ٩٩).
پیشینۀ تاریخی: جازان از دیرباز به عنوان گذرگاه و محل عبور کاروانهای صحرایی (
المناسک...، ٦٤٦؛ عقیلی، ٥٠) و بندری مشرف بر دریای سرخ، در طول تاریخ تأثیر عمیقی
در رویدادهای منطقه داشته است. درواقع جازان حلقۀ ارتباطی میان شام در شمال، و یمن
در جنوب جزیرةالعرب بود و در مسیر کاروانهای بازرگانی قریش به یمن و حبشه در عصر
جاهلی قرار داشت ( المناسک، همانجا؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ٨/١٢١؛ ابونواف، بش
). در عصر جاهلی و صدر اسلام حاکمان جازان از بزرگان بنی عبدالجد بودند و قبیلۀ
قریش، برای تأمین امنیت کاروانهایش، جازان را زیر سلطۀ خود درآورد («سبب»، بش ؛
همدانی، ٢٣٢).
در اواخر سدۀ ١ق/٧م خلیفۀ اموی، سلیمان بن عبدالملک (حک ٩٦-٩٩ق) تیولی به شاعر
ابودَهبَل جُمَحی (ه م) در جازان اعطا کرد («سبب»، بش ). برخی از جغرافیانویسان
مسلمان در نخستین سدههای اسلامی جازان را به همراه چند ناحیۀ دیگر به عنوان یکی از
مخالیف (استانهای) یمن ذکر کردهاند (نک : ابن خردادبه، ١٢٦، ١٤٣؛ یعقوبی، ٨٠-٨١؛
مقدسی، ٩٢). در نیمۀ دوم سدۀ ٤ق/١٠م سلیمان بن طرف حَکَمی از خاندان عبدالجد، امیر
و کارگزار ناحیۀ «حَکَم» پس از چیره شدن بر کارگزار زیدیان یمن، مخلاف (استان)
عَثَر/ عَثَّر را به قلمرو خود ملحق ساخت و مخلاف جدیدی به نام خود یعنی مخلاف
سلیمانی به وجود آورد که شامل نواحی جازان، صبیا و ابوعریش بود و از الشرجه در ساحل
موسم در جنوب تا وادی حلی بن یعقوب در شمال امتداد داشت و نام آن طی چندین سده به
مخلاف سلیمان مشهور بود (زیلعی، ٢١؛ مونس، ٢١٣؛ عقیلی، ١٧، ٢٨٨؛ «جغرافیة»، بش ).
پس از حکمیان، اشراف آل موسی الجون، جد اعلای علویان از ٣٩٣ق/١٠٠٣م به بعد بر مخلاف
سلیمانی فرمان راندند (زیلعی، همانجا؛ ضمدی، ٥٤).
در اواسط سدۀ ٦ق/١٢م و در پی ویران شدن عثر/ عثّر، مرکز مخلاف سلیمانی، و روی کار
آمدن خاندان هواشم (آل الهواشم) مرکز مخلاف به جازان منتقل گشت و اهمیت این شهر
بندری دو چندان شد (مونس، همانجا؛ عقیلی، ٢٨٩).
یاقوت (د ٦٢٦ ق/١٢٢٩م) از جازان به عنوان موضعی در مسیر حاجیان نام برده است (٢/٧).
جازان از ٦٢٨ تا ٨٠٣ ق/ ١٢٣١-١٤٠٠م زیر سلطۀ اشراف غوانم منسوب به امیر غانم بن
یحیی بن حمزه (ضمدی، ٥٨) و از ٨٠٣ تا ٩٤٤ق/١٤٠٠-١٥٣٧م زیر فرمان پسرعموهای غوانم
یعنی آل قطبالدین، فرزندان قطبالدین ابوبکر بن محمد (EI٢) قرار داشت (ضمدی، ٦٠؛
زیلعی، ٧١؛ «سبب»، بش ).
در ٨٠٩ ق ملک الناصر برای سرکوب شورش حاکم جازان راهی این شهر شد و پس از تسلط بر
اوضاع شهر، حاکم شورشی جازان را بخشید و او را دوباره کارگزار جازان کرد (ابن قاسم،
٢/٥٦٢-٥٦٣).
در ٨٨٢ ق/١٤٧٧م شریف محمد بن برکات اول، امیر مکه به جازان حملهور شد و شریف
ابوالغوایر احمد بن دُرَیب بن خالد کارگزار جازان را شکست داد و شهر جازان را تصرف
کرد (همو، ٢/٦٠٩). در ٩٤٣ق/١٥٣٦م در پی عقبنشینی ممالیک مصر از سواحل دریای سرخ،
ترکان عثمانی بر این نواحی چیره گشتند و در ٩٤٦ق وارد مخلاف سلیمانی و از جمله
جازان شدند. تسلط ترکان عثمانی بر این نواحی تا اواسط سدۀ ١١ق/١٧م ادامه داشت تا
آنکه توسط امامان زیدی یمن از این نواحی رانده شدند (مونس، همانجا).
در اواخر سدۀ ١١ق شهرهای مختلف مخلاف سلیمانی و از جمله جازان توسط چند خاندان محلی
چون خواجیان در صبیا و آل قطبالدین در ناحیۀ بنی الحارت و بقیۀ مخلاف توسط حاکم
یمنیِ اللحیه اداره میشد (ضمدی،٢٦). در سالهای ١١٠١-١١٠٥ق/ ١٦٨٩-١٦٩٣م مخلاف
سلیمانی زیر فرمان شریف احمد بن غالب قرار گرفت (همو، ٢٦-٢٧، ٦٦-٦٧). در
١١٤١ق/١٧٢٧م اعیان و بزرگان ابوعریش پس از بررسی اوضاع، شریف احمد بن
محمد بن خیرات را به عنوان حاکم منطقه انتخاب کردند. با انتخاب وی، دولت آل خیرات
(١١٤١-١٢٨٤ق) تأسیس شد که در حدود ١٥٠ سال دوام آورد (همو، ٢٨-٢٩، ٣١؛ «سبب»، بش
).
در ١٢١٥ق/١٨٠٠م و در دوران حکومت علی بن حیدر خیراتی (١٢١٤-١٢١٥ق) دعوت سلفیه (وهابیه)
به رهبری شیخ محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان بن علی تمیمی نجدی در سراسر منطقۀ عسیر و
از جمله جازان توسط مبلغان وهابیت ظهور و رواج یافت (ضمدی، ٣١-٣٢).
شریف حمود بن محمد خیراتی که در اواخر سال ١٢١٥ق به حکومت مخلاف سلیمانی رسید، به
شدت با مروجان عقاید وهابیت مبارزه کرد و از اینرو، مخلاف سلیمانی صحنۀ درگیریهای
شدید میان موافقان و مخالفان سلفیه شد. حاکمان سعودی شهرِ درعیه برای حمایت از
هواداران وهابیت در مخلاف سلیمانی، نیروهایی به سرکردگی حزام عجمانی فرستادند که
این نیروها در ضمه سپاهیان شریف حمود را شکست دادند، ولی به علل نامعلومی عجمانی به
پیشروی خود ادامه نداد و به درعیه بازگشت. سپس سعودیها مسئولیت مقابله با شریف حمود
را به عهدۀ امیر عسیر عبدالوهاب بن عامر مکنى به ابونقطه گذاشتند (همو، ٣٣-٣٤؛ مونس،
همانجا).
دعوت سلفیه توسط ابونقطه سراسر اقلیم عسیر، از جمله
جازان را فرا گرفت و تلاشهای ابراهیم پاشا پسر محمدعلی پاشا، حاکم مصر برای سرکوب
تبلیغات وهابیت در سالهای ١٢٣٩-١٢٥٠ق/١٨٢٤-١٨٣٤م ناکام ماند (مونس، همانجا).
احمد بن ادریسی حسنی (١١٧٢-١٢٥٣ق/١٧٥٩-١٨٣٧م)، از نوادگان ادریسیان مغرب پس از ٣٠
سال اقامت در مکه در ١٢٤٦ق/١٨٣١م راهی یمن شد و در مخلاف سلیمانی و از جمله جازان،
طریقت «احمدیۀ شاذلیه» را بنیان گذارد (سید، ٢٦٦؛ قس: مونس، همانجا؛ عرشی،١٠٩).
در١٣٢٣ق/١٩٠٥م شریف محمد بن علی بن احمد ادریسی، نوۀ صاحب طریقت احمدیه در منطقۀ
عسیر، به کمک و تشویق ایتالیاییها بر ضد ترکهای عثمانی قیام کرد و شهرهای میدی و
جازان را از تصرف آنان خارج کرد و آنگاه امارتی بنیان گذارد که از اللحیه در جنوب
تا قنفذه در شمال و بیشتر در کنار دریای سرخ امتداد داشت (همو، ١١١-١١٢؛ مونس، سید،
همانجاها؛ وهبه، ٤١، ٤٣).
دولت ادریسیان در جازان حدود ٢٨ سال (١٣٢٣-١٣٥١ق/ ١٩٠٥-١٩٣٢م) پابرجا بود تا اینکه
عبدالعزیز بن سعود (١٢٩٣-١٣٧٣ق/١٨٧٦-١٩٥٣م) به تشکیل دولت سعودی اقدام کرد. در این
رویدادها، دولت ادریسیان به جناح یمن ملحق شد، اما با عقبنشینی نیروهای یمن از
ناحیۀ عسیر، حاکمیت ادریسیان در عسیر پایان یافت و در ١٣١٢ش/١٩٣٣م این منطقه (و از
جمله جازان) به عربستان سعودی پیوست (همو، ٤٤؛ «جازان...»، بش ).
مآخذ: ابن آدم، یحیى، الخراج، به کوشش حسین مونس، بیروت، ١٩٨٧م؛ ابن خردادبه،
عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م؛ ابن سعد، محمد،
الطبقات الکبرى، بیروت، دار صادر؛ ابن قاسم، یحیى، غایة الامانی فی اخبار القطر
الیمانی، به کوشش سعید عبدالفتاح عاشور و محمد مصطفى زیاده، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛
ابونواف، «عن جازان»، منتدیات شبکة صامطة الثقافیة١ (نک : مل )؛ الاطلس التاریخی
للمملکة العربیة السعودیة، ریاض، ١٤٢١ق/٢٠٠٠م؛ «جازان عبرالتاریخ»، جازان آنلاین (نک
: مل )؛ «جغرافیة منطقة جازان»، جازان آنلاین (نک : مل )؛ حمزه، فؤاد، قلب
جزیرةالعرب، ریاض، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م؛ زیلعی، احمد، «بنوسلیمان حکام المخلاف السلیمانی و
علاقاتهم بجیرانهم»، حولیات کلیة الآداب، کویت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ «سبب تسمیة جازان
بهذالاسم»، موقع البدیع و القرفی٢ (نک : مل )؛ سید، فؤاد، معجم الاواخر فی تاریخ
العرب و المسلمین، بیروت، ٢٠٠١م؛ ضمدی، حسن، الدیباج الخسروانی فی اخبار اعیان
المخلاف السلیمانی، به کوشش اسماعیل بشری، ریاض، ١٤٢٤ق؛ عرشی، حسین، بلوغ المرام فی
شرح مسک الختام، به کوشش انستاس ماری کرملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ عفیفی،
عبدالحکیم، موسوعة ١٠٠٠ مدینة اسلامیة، بیروت، ١٤٢١ق/٢٠٠٠م؛ عقیلی، محمد، المعجم
الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، جازان، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ کحاله، عمررضا، جغرافیة شبه
جزیرةالعرب، قاهره، ١٩٦٤م؛ مختار، صلاحالدین، تاریخ المملکة العربیة السعودیة،
بیروت، ١٣٩٠ق؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ المناسک و
اماکن طرق الحج، به کوشش محمد جاسر، ریاض، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ موسوعة اسماء الاماکن فی
المملکة العربیة السعودیة، ریاض، ١٤٢٤ق/٢٠٠٣م؛ الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامی،
ریاض، ١٤١٩ق/١٩٩٩م؛ الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض، ١٤١٩ق؛ الموسوعة العربیة
المیسرة، به کوشش محمد شفیق غربال، قاهره، دارالجیل؛ «موقع منطقة جازان»، موقع
البدیع و القرفی٢ (نک : مل )؛ مـونس، حسیـن، اطلس تاریخ الاسلام، قاهـره،
١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ وهبـه، حافـظ، جزیرةالعرب فی القرن العشرین، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
همدانی، حسن، صفة الجزیرةالعرب، به کوشش محمد بن علی اکوع، صنعا، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، احمد، البلدان، نجف، ١٣٣٧ق/١٩١٨م؛ نیز:
Albadeealgarafi, www.albadeealgarafi.com/ news.php?action=view & id=١٨ &
٨٤٣٤٠٣٢ee٩٦ cd ١١٩f...; EI٢; Jazanonline, http://jazan ٢١.٨ m.com/giografi.htm;
Samtah, www.samtah.net/vb/showthread.php?t= ٨٢١; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com.
ستار عودی
١. The World...