دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٩٢

جانِ جانان، یا مظهر، شمس‌الدین حبیب‌الله میرزا جان جانان، متخلص به مظهر، محدث، صوفیِ نقشبندی و شاعرِ پارسی‌گوی سدۀ ١٢ق/ ١٨م در شبه قارۀ هند. تاریخ ولادت او را میان سالهای ١١٠٩-١١١٣ق/ ١٦٩٧-١٧٠١م دانسته‌اند (غلام سرور، ١/٦٨٧؛ عبدالحی، نزهة...، ٦/٥٣؛ اردو...، ٢١/٢٧٣) و خود وی نیز در ترجمۀ احوالش که برای آزاد بلگرامی فرستاده، آن را در دهۀ نخست سدۀ ١٢ق یاد کرده است (نک‌ : آزاد، ٢٣٢). نسب او با ٢٨ واسطه از طریق محمد بن حنفیه، به علی‌(ع) می‌رسد (همانجا).
نیای بزرگ مظهر، امیر کمال الدین در اوایل سدۀ ٩ق/ ١٥م از شهر طائف عربستان به ترکستان مهاجرت کرد و حکومت برخی از نواحی آن دیار را در دست گرفت. در سدۀ بعد دو تن از اعقاب کمال الدین به نامهای امیر مجنون و امیر بابا در زمان همایون (سل‌ ٩١٣-٩٦٣ق/ ١٥٠٧-١٥٥٦م) به هندوستان رفتند و پس از آن، افراد این خانواده به تدریج به دربار پادشاهان بابری هند راه یافتند. میرزا جان (د ١١٢٧ق/ ١٧١٥م) پدرِ جان جانان نیز از نوادگان آنان، و منصب‌دار اورنگ زیب تیموری (سل‌ ١٠٦٨-١١١٨ق/ ١٦٥٨-١٧٠٦م) بود، اما از کار دولتی کناره‌گیری کرد و ناگزیر دکن را به مقصد اکبرآباد (آگره) ترک گفت. حبیب‌الله در راه آگره در جایی به نام کالا باغ، در ناحیۀ مالوه به دنیا آمد و در اکبرآباد پرورش یافت (همانجا؛ گوپاموی، ٦٧٣-٦٧٤؛ عظیم‌آبادی، ١٤٤٥؛ احمد جان، ٨٦؛ عبدالحی، گل...، ١٠٩). گویند: چون خبر تولد این پسر به اورنگ زیب رسید، با این استدلال که پسر جانِ پدر است، دستور داد که او را «جانِ جان» نام نهند و این نام بعدها به «جان جانان» تبدیل شد (احمد علی، ٥/٣٠٣؛ رحمان علی، ٢٢٧؛ مصحفی، عقد...، ٥٥؛ مارشال، ٢٢٩؛ حاکم، ٨٦).
جان جانان در آگره فارسی را نزد پدر خود، و قرآن را نزد حافظ عبدالرسول دهلوی، از شاگردان شیخ عبدالقادر مصری فراگرفت (عبدالحی، نزهة، همانجا). وی در ١٦ یا ١٨ سالگی پدرش را از دست داد و پس از آن، مدتی به مشاغل دولتی پرداخت. اما اندکی بعد آن را ترک گفت و دست ارادت به شیخ نور محمد بدائونی (د ١١٣٥ق/١٧٢٣م)، خلیفۀ شیخ سیف ‌الدین بن محمد معصوم سرهندی، از مشایخ مجددیۀ نقشبندیه داد و ٤ سال در مصاحبت او به سر برد و از او اجازۀ ارشاد گرفت. وی پس از درگذشت پسر خود به مدت ٦ سال مجاور آرامگاه او ماند. مظهر پس از آن، نزد شیخ محمد افضل سیالکوتی (د ١١٤٦ق/ ١٧٣٣م) به تحصیل مطولات و حدیث پرداخت و مدتی هم به تدریس روی آورد. اما چندی بعد، تدریس را به یک سو نهاد و دست ارادت به شیخ حافظ سعدالله دهلوی (د ١١٥٧ق/١٧٤٤م)، از خلفای محمد صدیق بن محمد معصوم سرهندی داد و ١٢ سال هم در ملازمت او به سر برد و در شعر و ادب نیز از وی تأثیر پذیرفت. وی پس از درگذشت حافظ سعدالله، به شیخ محمد عابد سنامی، از خلفای شیخ عبدالاحد سرهندی پیوست و ١١ سال نیز نزد او ماند و به این ترتیب بیش از ٢٥ سال از عمر خود را در خدمت مشایخ مختلف به سر برد. وی سرانجام در دهلی بر مسند ارشاد نشست و به دستگیری مریدان در طریقۀ مجددیۀ نقشبندیه پرداخت (عبدالحی، همانجا؛ غلام سرور، ١/٦٨٤-٦٨٥).
مظهر در این طریقه مریدان بسیاری تربیت کرد که برخی از آنان عبارت‌اند از: قاضی محمد ثناء‌الله سنبهلی پانی‌پتی (د ١٢٢٥ق/ ١٨١٠م؛ نک‌ : ه‌ م)؛ مولوی نعیم الله بهرایچی
(د ١٢١٨ق/ ١٨٠٣م)، که تعلیمات پیر خود را در کتاب معمولات مظهریه، و فضایل مشایخ طریقۀ مجددیۀ نقشبندیه را در کتاب بشارات گرد آورده است (نک‌ : منزوی، خطی...، ١١/٩٩١؛ استوری، I(٢)/١٠٣٣-١٠٣٤؛ رضوی، II/٢٦)؛ دیگر شاه غلام‌علی ملقب به شاه عبدالله مجددی دهلوی (د ١٢٤٠ق) که در ١٢١١ق/ ١٧٩٦م شرح احوال و مقامات مظهر را در کتابی با عنوان مقامات مظهری نوشته است (منزوی، همان، ١١/١٠٠٢-١٠٠٣، ١٢/٢٣٣٤، فهرست...، ٤/٢١٤٤؛ مشار، ٤/٤٨٧٧).
جان جانان سرانجام در ٧ محرم ١١٩٥ق/ ٣ ژانویۀ ١٧٨١م مورد حملۀ عده‌ای ناشناس قرار گرفت و با تیر تپانچه‌ای از پای درآمد. وی چند روز بعد درگذشت و در جهان‌آباد دهلی به خاک سپرده شد (گوپاموی، ٦٧٥؛ غلام سرور، ١/٦٨٦-٦٨٧؛
رحمان علی، ٢٢٧؛ عبدالحی، همان، ٦/٥٦). از آنجا که وی ظاهراً اندکی پیش از درگذشت خود با انتقاد از مراسم عزاداری شیعیان در ماه محرم، خشم آنان را برانگیخته بود، پاره‌ای از منابع قتل او را به شیعیان نسبت داده‌اند (بهگوان داس، ١/١٨٨؛ رحمان علی، همانجا؛ مصحفی، همان، ٥٥-٥٦؛ رضوی، II/٢٤٧).
آثـار: مظهر در آغاز، شعر ریخته (اردو) ــ که آمیزه‌ای از کلام فارسی و هندی است ــ می‌سرود، اما اندکی بعد آن را رها کرد و به فارسی شعر گفت (خلیل، ١٢٤؛ حاکم، همانجا؛ شیفته، ٥٠٢؛ مصحفی، تذکره...، ٢١١). به‌جز اشعاری که در تذکره‌ها به زبان اردو از وی نقل شده (شیفته، همانجا؛ جمیل جالبی، ٢/٣٦٧؛ احمد جان، ٨٩؛ شوق، ٦٢-٦٤)، بیشتر آثار وی به فارسی است که عبارت‌اند از:
١. دیوان، شامل غزلیات به ترتیب الفبایی، رباعیات، مخمس، قطعه، مسدس و مثنوی که خود وی در ١١٧٠ق/ ١٧٥٧م آنها را جمع‌آوری کرده است. آن‌گونه که خود اشاره می‌کند، چون در جوانی به دنبال نگاهداری اشعار خود نبوده، بیشتر آنها به باد رفته، چنان‌که پس از جست‌و‌جوی بسیار، از میان نزدیک به ٢٠ هزار بیت، تنها حدود هزار بیت به دست آمده است ( اردو، ٣١/٢٧٣؛ عبدالحی، همان، ٦/٥٥؛ منزوی، خطی، ٨/١١٤٣). دیوان مظهر چندین بار به چاپ رسیده است (مشار، ٢/٢٣٧٣؛ آربری، II(٦)/١١٧-١١٨).
٢. مکتوبات، مجموعۀ نامه‌های مظهر است که وی به دوستان و مریدان خود نوشته، و به آنها اندرزها و پندهای عرفانی و اخلاقی داده است. این مکتوبات را عبدالرزاق قریشی گردآوری کرد که در ١٣٨٦ق در بمبئی به چاپ رسید (منزوی، فهرستواره...، ٨(٢)/٩٥٠؛ راهی، ١٢١).
٣. خریطۀ جواهر، گلچینی است که مظهر از سروده‌های دیگر شاعران به ترتیب الفباییِ نام سرایندگان گردآورده، و در حرف «م» چند غزل خود را نیز ذکر کرده است. این کتاب در ١٢٧١ق در کانپور، و در ١٩٢٢م در لاهور، و هر دو بار به پیوست دیوان مظهر به چاپ رسیده است (عبدالحی، همانجا؛ منزوی، خطی، ٨/١١٤٥؛ هادی، ٣٤٨؛ مارشال، ٢٢٩).
٤. کلمات طیبات پیران، شامل ٨٨ مکتوب که آن را ابوالخیر محمد بن احمد مرادآبادی نقشبندی در ١٣٠٩ق در دهلی منتشر کرده است (مشار، ٤/٤١٠٣).
٥. رسالۀ عرفانی (منزوی، همان، ٣/١٤٩٦).
٦. مثنوی مظهر، که گویا منسوب به وی است (مارشال، همانجا).
مآخذ: آزاد بلگرامی، میر غلامعلی، فهرست تراجم مآثر الکرام، دفتر ثانی موسوم به سرو آزاد، حیدرآباد دکن، ١٩١٣م؛ احمد جان، صغیر، تاریخ زبان و ادب اردو، کراچی، ١٩٨٧م؛ احمد علی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمد باقر، لاهور، ١٩٦٨م؛ اردو دائرة‌المعارف اسلامیه، پنجاب/ لاهور، ١٩٨٧م؛ بهگوان داس هندی، سفینۀ هندی، به کوشش شاه محمد عطاء الرحمان کاکوی، پتنه، ١٩٥٨م؛ جمیل جالبی، محمد جمیل، تاریخ ادب اردو، لاهور، ١٩٨٧م؛ حاکم، عبدالحکیم، مردمِ دیده، به کوشش سید عبدالله، لاهور، ١٩٦١م؛ خلیل، علی ابراهیم، صحف ابراهیم، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٧٨م؛ راهی، اختر، ترجمه‌های متون فارسی به زبانهای پاکستانی، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش/ ١٩٨٦م؛ رحمان علی، محمد عبدالشکور، تذکرۀ علمای هند، لکهنو، ١٩١٤م؛ شوق، قدرت الله، تذکرۀ طبقات الشعرا، به کوشش نثار احمد فاروقی، لاهور، ١٩٦٨م؛ شیفته، محمد مصطفى خان، تذکرۀ گلشن بی‌خار، لاهور، ١٩٧٣م؛ عبدالحی، گل رعنا، لاهور، ١٩٦٣م؛ همو، نزهة الخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛ عظیم‌آبادی، حسینقلی، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨٣م؛ غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیا، کانپور، ١٨٩٤م؛ گوپاموی، محمد قدرت الله، نتایج الافکار، به کوشش اردشیر بنشاهی خاضع، بمبئی، ١٣٣٦ش؛ مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥١-١٣٥٣ش؛ مصحفی همدانی، غلام، تذکرۀ هندی، لکهنو، ١٩٨٥م؛ همو، عقد ثریا، به کوشش مولوی عبدالحق و دیگران، دهلی، ١٩٢٣م؛ منزوی، خطی مشترک؛ همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٩٧٨م؛ همو، فهرستوارۀ‌ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٨٢ش؛ نیز:

Arberry, A. J., Catalogue of the Library of the India Office, London, ١٩٣٧; Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, London, ١٩٩٥; Marshall, D.N., Mughals in India, London/ New York, ١٩٨٥; Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٣; Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
غلامعلی آریا