دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٢٨٨
| ثعالبی، ابوزید جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٢٨٨ |
ثَعالِبی، ابوزید عبدالرحمان بن محمد بن مخلوف (ح
٧٨٦-٨٧٥ ق/١٣٨٤-١٤٧٠م)، مفسر و فقیه مالکی الجزایر. وی در ٧٨٦ یا ٧٨٧ق در ناحیۀ
وادییسر نزدیک الجزیره به دنیا آمد (باباتنبکتی، ٢٦٠؛ جیلالی، ٢/٢٧٢). سال وفات او
نیز در برخی منابع، ٨٧٦ ق ثبت شده است (ابنقاضی، ٣/٨٤).
پیشینیان از وی به عنوان مفسر و فقیهْ بسیار یاد کردهاند، اما نام بردن از او با
تعبیر «الولی» در برخی از منابع متقدم، حکایت از جایگاه او در مقامات معنوی دارد (نک
: ابنغازی، ١٧٥؛ مقری، ٥/٤٢٥؛ بلوی، ٢٢٤). عناوین آثار وی نیز نشاندهندۀ تنوع
زمینههای دانش او ست.
ثعالبی در بوم خود به تحصیل آغاز کرد و سپس سالهای بسیاری را برای تحصیل سفر کرد.
وی در طول این سفرها که از سالهای پایانی سدۀ ٨ ق، آغاز شده بود، در شهرهای مختلف
شمال افریقا، مصر، آسیای صغیر و حجاز چون بجایه، تونس، قاهره، بورسه، مکه و مدینه
به استماع از شیوخ مختلف پرداخت و سرانجام در الجزیره ساکن شد (نک : باباتنبکتی،
٢٥٨-٢٥٩؛ بلوی، ١٩٨؛ جیلالی، همانجا). در شمار استادان او میتوان کسانی چون
ابوعبدالله ابن مرزوق، ابوالقاسم عبدوسی، ابومهدی عیسی بن یحیى غبرینی، ابوالقاسم
برزلی، ولیالدین عراقی و ابوعبدالله محمدبن خلفه اَبّی را نام برد (برای شیوخ، نک
: سخاوی، ٣/١٥٢؛ مقری، باباتنبکتی، همانجاها؛ سراج، ١/٦١٢؛ کتانی، ٢/٧٣٢-٧٣٣؛
جیلالی، همانجا).
ثعالبی خود نیز به مثابۀ استادی پرتلاش، شاگردان بسیاری پرورده است که از آن میان
میتوان به محمد بن یوسف سنوسی، ابوالحسن علی تالونی، ابوالعباس احمد زروق، محمدبن
عبدالکریم مغیلی، احمدبن عبدالله زواوی، ابوعمرو محمد ابنمنظور و محمدبن محمد ابن
مرزوق اشاره کرد (ابنغازی، همانجا؛ باباتنبکتی، ٢٦٠؛ بلوی، ١٩٨، ٢٠٥؛ رودانی، ٢٣،
٦٤، جم ؛ مخلوف، ٢٦٥). او گرایشی به فعالیتهای سیاسی اجتماعی نداشت و زمانی که با
اکراه ناچار شد متولی مسند قضا شود، به زودی از این منصب کنارهگیری کرد. وی بیشتر
به عنوان عالمی اهل زهد شناخته میشده است (جیلالی، ٢/٢٧٣).
بیشترین شهرت ثعالبی به سبب تألیف الجواهر الحسان معروف به تفسیر ثعالبی است. دستمایۀ
این تفسیر خلاصهای از تفسیر المحرر الوجیز ابنعطیه است که مؤلف از منابع دیگر،
مطالبی بدان افزوده است. وی در تلخیص اثر ابنعطیه، با کاستن مستندات شعری و حذف
ترجیح اقوال، جنبۀ عقلی آن را کمرنگ، و با افزودن احادیث و آثار، جنبۀ نقلی آن را
تقویت کرده است. به گفتۀ مؤلف، وی این افزودهها را از حدود ١٠٠ منبع انتخاب کرده،
و به منظور مصون ماندن از خطا، مطالب انتخابی را عیناً نقل کرده، و آنها را با
رموزی از یکدیگر متمایز ساخته است. وی رمز مستقلی نیز برای نظریات شخصی خود قرار
داده است. او در تکملههای خود، منتخبی از احادیث و اقوال صحابه و تابعان در تفسیر
آیات را با تکیه بر مختصر تفسیر طبری به گزینش لخمی در اثر خود نقل کرده، و در
آوردن احادیث بیشتر بر صحیحین و سنن ابوداوود و ترمذی تکیه کرده است. در اقوال
نحوی و نقل قرائات نیز افزون بر ابنعطیه، بر اختصار صفاقسی از تفسیر ابوحیان تکیه
داشته است (ثعالبی، ١/١٩-٢٠). از جمله ویژگیهای این تفسیر کمتوجهی به اسباب نزول،
وجود بحثهای اخلاقی و عرفانی (مثلاً ١/١٤٤-١٤٥، ١٤٨-١٤٩) و فحص در سند اقوال (مثلاً
٣/٢٠٢) است.
این تفسیر نخستین بار در ١٣٢٧ق در ٤ جلد در الجزیره به چاپ رسیده، و پس از آن بارها
تجدید چاپ شده است.
آثار چاپی: آثار چاپی دیگر او عبارتاند از: ١. الرؤى و المنامات (چ الجزیره،
١٣١٧ق)، همراه تفسیر. ممکن است بخش چاپشده تنها قسمتی از مناماتی باشد که به صورت
خطی از وی بر جای مانده است (نک : GAL, II/٣٢٢; GAL, S, II/٣٥١؛ لوی دلاویدا، شم
٣٧٠؛ ریو، شم ١٦٧)؛ ٢. العلوم الفاخرة
( فیالنظر) فیالامور الآخرة، چ در ٢ جلد (قاهره، ١٣١٧-١٣١٨ق)؛ ٣. المختار من
الجوامع فی محاذاة الدرر اللوامع در قرائت نافع (چ الجزیره، ١٣٢٤ق/١٩٠٦م)؛ ٤. معجم
مختصر فی شرح ما وقع فی الجواهر الحسان من الالفاظ الغریبة، که معجمی برای تفسیر
خود او ست (چ الجزیره، ١٣١٧ق، همراه تفسیر، نیز چ ١٣٢٨ق)؛ ٥. نبذة من الجامع الکبیر،
که ملحقی بر شرح وی بر مختصر فقهی ابنحاجب بوده است، چ الجزیره (نک : جیلالی،
٢/٢٧٤).
آثار خطی: ١. الانوار فی آیات و معجزات النبی المختار، نسخۀ کتابخانۀ زیتونۀ تونس؛
٢. الانوار المضیئة الجامعة بین الحقیقة و الشریعة، چند نسخه در رباط و فاس؛ ٣.
جامع الامهات فی احکام العبادات، نسخه در الجزایر؛ ٤. الدر الفائق، در اذکار و
ادعیه، نسخۀ رباط؛ ٥. روضة الانوار و نزهة الاخیار، در مواعظ، نسخه در الجزایر و
موزۀ بریتانیا؛ ٦. ریاض الانس فی علم الرقائق و سیر اهل الحقائق، در مواعظ، نسخۀ
رباط ؛ ٧. ریاض الصالحین و تحفة المتقین، نسخ متعدد در کتابخانههای الجزیره، قاهره،
اسکندریه و لندن؛ ٨. مختصر جامع لفوائد من العلم ینتفع بها عند الحاجة، در مواعظ،
نسخۀ رباط ؛ ٩. نفائس المرجان، در قصص قرآن، نسخۀ زیتونۀ تونس (نک : سید، ١/٤٤٦؛
علوش،٢٢(١)/٣٧، ٨٥، ١٧٢، ١٨٧، ٢١٤؛ فاسی، ١/٢٢٩-٢٣٠؛ فهرست...١»، شم ١٢٦(٥)؛ GAL،
نیز GAL, S، همانجاها).
در مجموع ثعالبی بیش از ٩٠ تألیف در موضوعات مختلف از تفسیر، فقه، اخلاق، حدیث، ادب
و تاریخ داشته (جیلالی، همانجا) که حتى در زمان حیاتش مورد استقبال گسترده بوده است،
به طوری که گاه قبل از اتمام، برخی از آثار او نسخهبرداری میشد و ناسخان منتظر
تکمیل اثر میماندند (نک : همانجا).
وی در حیطۀ فقه یکی از شارحان مهم متون مالکی بوده، و افزون بر شرح مختصر خلیل،
شرحی دو جلدی نیز بر مختصر فقهی ابنحاجب نوشته بوده است (نک : سخاوی، همانجا؛
جیلالی، ٢/٢٧٤). نوشتههایی در علوم قرآنی چون تحفةالاخوان در اعراب برخی از آیات
قرآن و الذهب الابریز در موضوع غریب القرآن در کنار اثر خطی نفائس المرجان، حکایت
از توجه او به این حوزه دارد. وی اثری نیز با عنوان غنیة الواجد و بغیةالطالب
نگاشته که فهرستی از مشایخ او بوده است (برای آثار یافت نشده، نک : باباتنبکتی،
٢٥٩-٢٦٠؛ بلوی، ٢٥٥، جم ؛ مخلوف، همانجا؛ سراج، ١/٦١٣-٦١٤؛ جیلالی، همانجا؛ کتانی،
٢/٧٣٣؛ بغدادی، ١/٥٣٣).
ثعالبی نسبت به ضبط و انتقال میراث گذشتگان نیز اهتمام داشت و از جمله راوی یکی از
عالیترین طرق انتقال موطأ مالک بود (بلوی، ٢٨٠؛ رودانی، ٣٨). نام وی در سند روایت
آثار گوناگون دینی، ادبی و تاریخی چون حدیث المسلسل بالاولیة، سنننسایی، مصباح
الظلم ابوالربیع ابنسالم، الروض الاریج صفاقسی و المثل السائر ابنمرزوق جای گرفته
است (نک : بلوی، ٢٢٤؛ رودانی، ٢٢، ٦٤، ٢٥٦، ٤٢٦). او حتى در انتقال کتابی در طبقات
شافعیه ــ بـه رغم مالکی بـودن خود ــ کوشا بوده است (همو، ٢٤٥).
مآخذ: ابنغازی، محمد، فهرس، به کوشش محمدزاهی، دارالبیضاء، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛ ابنقاضی
مکناسی، احمد، درةالحجال، به کوشش محمد احمدی ابوالنور، تونس/قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛
باباتنبکتی، احمد، نیل الابتهاج، طرابلس، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ بغدادی، هدیه؛ بلوی، احمد،
ثبت، به کوشش عبدالله عمرانی، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ثعالبی، عبدالرحمان، الجواهر
الحسان، به کوشش ابومحمد غماری، بیروت، ١٤١٦ق/١٩٩٦م؛ جیلالی، عبدالرحمان، تاریخ
الجزائر العام، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ رودانی، محمد، صلة الخلف بموصول السلف، به کوشش
محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سخاوی، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق؛ سراج
اندلسی، محمد، الحلل السندسیة، به کوشش محمد حبیب هیله، بیروت، ١٩٨٤م؛ سید، فؤاد،
فهرست المخطوطات، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس
المخطوطات العربیة الحفوظة فی الخزانة العامة برباط الفتح، پاریس، ١٩٥٤م؛ فاسی،
محمدعابد، فهرس مخطوطات خزانة القرویین بفاس، دارالبیضاء، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ کتانی،
عبدالحی، فهرس الفهارس و الاثبات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ مخلوف،
محمد، شجرة النور الزکیة، بیروت، ١٣٥٠ق؛ مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس،
بیروت، ١٩٦٨م؛ نیز:
Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico asservantur,
pars II, codices arabicos amplectens, London, ١٨٤٦; GAL; GAL, S; Levi Della
Vida, G., Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca Vaticana,
Vatican, ١٩٣٥; Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manusripts
in the British Museum, London, ١٨٩٤.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث