دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٠٧
| جاوید محمد جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٠٧ |
جاویدْ مُحَمَّد (١٢٩٢-١٣٤٥ق/١٨٧٥-١٩٢٦م)،
اقتصاددان، دولتمرد عثمانی و از اعضای فعال جمعیت (حزب) اتحاد و ترقی (ه م)، در
دوران اقتدار و حاکمیت این حزب.
جاویدمحمد در شهر سالونیک (در یونان) زاده شد. پدرش ناعم افندی، بازرگانی از جامعۀ
یهودیان نومسلمان (دُنمه١) همان شهر بود. محمد تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش به
پایان آورد و سپس وارد مدارس عِدادیۀ ملکیه (دورۀ اول دبیرستان) و مکتب ملکیۀ
شاهانه در استانبول شد. در ١٣١٤ق/١٨٩٦م، پس از فراغ از تحصیل، به استخدام بانک
زراعت و وزارت معارف درآمد و همزمان به تدریس ریاضیات و اقتصاد در مدرسۀ رشدیۀ
ایاصوفیه و دارالمعلمین عالی پرداخت(«دائرةالمعارف...٢»، VII/١٧٥؛ احمد، ٦٧).
جاوید محمد در ١٣٢٠ق/١٩٠٢م، کار دولتی را رها کرد و به زادگاهش ــ که یکی از مراکز
مهم آزادیخواهان و مخالفان حکـومت استبـدادی و سلطـان عبـدالحمیـد بـود ــ بـازگشت
و مدیریت مدرسهای به نام فیضیه (همانجاها) یا تفیّض (تونایا، III/٣٣١؛ EI٢، ذیل
جاوید٣) را برعهده گرفت. وی در همان شهر به «جمعیت حریت عثمانی» پیوست و پس از
ادغام جمعیت در «جمعیت اتحاد و ترقی» به سازمان اخیر پیوست و به سرعت مورد توجه
طلعت بیک، رهبر حزب قرار گرفت و از یاران نزدیک او شد («دائرةالمعارف»، همانجا؛
واردار، ٢٥٨). چندی بعد جزو هیئت سه نفرۀ مذاکرهکننده دربارۀ اوضاع کشور، با اجازۀ
سلطان در ١٣٢٦ق/١٩٠٨م همراه طلعت پاشا و رحمی بیک از اورفه به استانبول آمد (احمد،
٢٠؛ نیز نک : اوزون چارشیلی، XX/١٤٨-١٤٩؛ دانشمند، IV/٣٦٥).
پس از اعلان مشروطیت دوم و قدرتگیری اتحاد و ترقی (آقشین، IV/٢٧)، جاویدمحمد
نخستین فرد از اعضای حزب بود که در ١٣٢٧ق/١٩٠٩م به عنوان وزیر مالیه وارد کابینه شد
(احمد، ٥٢؛ واردار، همانجا). چند سال بعد به نمایندگی مردم سالونیک و سپس چناق قلعه
یا قلعۀ سلطانی در مجلس مبعوثان عثمانی برگزیده شد («دائرةالمعارف»، همانجا) و به
عنوان سخنگوی اتحاد و ترقی و لیبرالها (آقشین، III/٢٤٢) به نطق افتتاحیۀ عبدالحمید
دوم در مجلس مبعوثان پاسخ داد (احمد، ٣٠، به نقل از تقویم وقایع ٢٧ و ٢٩ دسامبر
١٩٠٨، پاورقی ٣ و ٤).
پس از کودتای حزب اتحاد و ترقی در صفر ١٣٣١/ ژانویۀ ١٩١٣ که با حمله به بابعالی،
مرکز حکومت عثمانی آغاز شد (آقشیـن، IV/٤٢-٤٤, ٥٠ ff.؛ بـدوی کـوران، ٣١٨ ff.؛
احـمـد،
١١٦-١٢٠)، جاویدبیک در مقام وزارت و نظریهپرداز اقتصادی در سیاستهای مالی دولت
عثمانی، فعالیتی چشمگیر آغاز کرد («دائرةالمعارف»، VII/١٧٦). وی که خواستار بیطرفی
عثمانی در جنگ جهانی اول بود (همان، VII/١٧٥؛ آقشین، IV/٥٥)، پس از آگاهی از
قرارداد پنهانی عثمانی ـ آلمان و مشارکت آن دولت در جنگ، همراه با ٣ وزیر دیگر
استعفا کرد؛ اما با اصرار دیگر اعضای دولت، استعفای خود را پس گرفت (همانجاها؛ احمد،
١٠٢).
پس از شکست عثمانی و سقوط دولت اتحاد و ترقی، جاویدمحمد اگرچه در کابینۀ انتقالی
عزت پاشا نیز وزیر مالیه بود (دانشمند، VI/٤٤٩)، اما با آغاز محاکمۀ سردمداران
اتحاد و ترقی به اروپا گریخت («دائرةالمعارف»، همانجا؛ تونایا، III/٥٤٥). وی در
آنجا ضمن تماس با رهبران فراری اتحاد و ترقی و سازماندهی ترکان جوان، درصدد بازسازی
حزب برآمد. در همین زمان با عالیه خانم، همسر سابق شاهزاده برهانالدین، پسر سلطان
عبدالحمید دوم ازدواج کرد (EI٢، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها). از سوی دیگر به
همکاری با دولت جدیدالتأسیس جمهوری ترکیه نیز برخاست و در کنفرانس لندن (١٣٤٠ق/
١٩٢١م) به عنوان مشاور مالی، و در اجلاس صلح لوزان (١٩٢٢-١٩٢٣م) میان جمهوری ترکیه
و نمایندگان دول فاتح در لوزان سویس به عنوان مشاور هیئت نمایندگی ترکیه شرکت کرد و
در این اجلاس اخیر به سبب اختلاف نظر با عصمت پاشا اینونو، رئیس هیئت، از جانب او
اخراج شد (همانجاها). سرانجام، جاویدبیک به اتهام طرحریزی و شرکت در سوءقصد برضد
مصطفیٰ کمال پاشا (آتاتورک) که به توطئۀ ازمیر معروف شد، دستگیر، و پس از محاکمه در
٢٦ اوت ١٩٢٦ در آنکارا اعدام شد (همانجاها؛ آقشین، IV/١٤٣-١٤٥).
جاوید محمد از اقتصاد آزاد و جلب سرمایههای خارجی برای رونق کشور جانبداری میکرد
و سیاست حمایتی و گمرک بسته را زیانآور میدانست (همو، III/٢٤١-٢٤٣)؛ حتیٰ استقراض
خارجی را ــ باتوجه به زیربنای سست اقتصادی عثمانی ــ برای راهاندازی صنایع لازم
میدانست (تونایا، III/٣٣٣). سیاست اقتصادی او در آن زمان مورد بحث محافل اقتصادی
بود، چنانکه اصطلاحاتی مانند «جاویدیسم» و «مالیۀ جاویدبیک» بسیار رایج بود («دائرةالمعارف»،
VII/١٧٦).
جاوید بیک بهجز فعالیتهای سیاسی، در زمینۀ علمی و فرهنگی نیز کارآمد بود و با
انتشار مقالاتی در روزنامههای معروف آن زمان مانند طنین، صباح و بهویژه مجلۀ ثروت
فنون کسب شهرت کرد. همچنین کتابهایی چون علم اقتصاد در ٤ جلد و کتاب احصائیه در علم
اقتصاد را نوشت و نیز مجلۀ علوم اقتصادیه و اجتماعیه را بنیان نهاد. خاطرات روزانۀ
او و یادداشتهایش دربارۀ رویدادهای اوایل مشروطیت تا جنگ استقلال از اهمیت ویژهای
برخوردار است. این یادداشتها توسط حسین جاهد به صورت پاورقی در روزنامۀ طنین (از
١٩٤٣ تا ١٩٤٦م) انتشار یافته است (همانجا).
مآخذ:
Ahmad, F., The Young Turks, Oxford, ١٩٦٩; Akԫin, S., »Siyasal tarih«, Türkiye
tarihi, ed. S. Akԫın et al., Istanbul, ٢٠٠٨-٢٠٠٩; Bedevi Kuran, A., İnkilap
tarihimiz ve Jön Türkler, Istanbul, ١٩٤٥; Daniԫmend, İ. H., Izahlı Osmanlı
tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٥٥; EI٢; Tunaya, T. Z., Türkiye’de siyasal
partiler, Istanbul, ١٩٨٨; Türkiye diyanet vekfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul,
١٩٩٣; Uzunçarԫılı, İ. H., »١٩٠٨ Yılınd ikinci Meԫrutiyetin ne suretle îlân
edildiğine dair vesikalar«, Belleten, ١٩٥٦, vol. XX, no. ٧٧; Vardar, G. and S.
N. Tansu, İttihad ve Terakki içinde dönenler, Istanbul, ١٩٦٠.
علیاکبر دیانت
١. Dōnme
٢. Türkiye...
٣. Djāwid