دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٢١
| ثور، دومین برج جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣٢١ |
ثور، دومین برج از برجهای دائرةالبروج، به صورت
گاوی که نیمۀ پایین او رو به مغرب است و نیمۀ بالایی او رو به مشرق، و کفل و دو پا
ندارد (صوفی، ١٨٦). بیرونی در توصیف این صورت میگوید: چون نیمۀ پیشینِ گاوی است که
آن را از ناف به دو نیمه کردهاند و سرش پایین است و به محل زخم مینگرد ( التفهیم،
٩٠).
ثور به احتمال زیاد منشأ بابلی دارد و در زبان یونانی «تَوْرُس»، و در سریانی «تَوْرا»
خوانده میشده است (آلن، ٣٧٩-٣٨٠). در افسانههای یونانی آمده است که زئوس برای
فریفتن اروپا، خود را به شکل گاو سفیدی درآورد که آن گاو در آسمان به شکل صورت فلکی
ثور درآمده است (گرانت، ١٠٩).
در فهرستهای قدیمی ثوابت، ٤٤ ستاره از قدرهای اول تا ششم برای ثور ذکر شده است که
از این میان، ٣٢ ستاره داخل صورت و ١١ ستاره خارج صورت قرار دارند، و یک ستاره هم
بین ثور و صورت ممسک الاعنّه مشترک است (بطلمیوس، ٣٦١-٣٦٤؛ صوفی، همانجا، نیز ترجمۀ
فارسی، ١٣٨). مقادیری که بطلمیوس و صوفی برای اقدار ستارگان ثور ذکر کردهاند در ٦
مورد با یکدیگر مختلف است (بطلمیوس، همانجا؛ صوفی، ٢٠١-٢٠٢، نیز ترجمۀ فارسی،
١٤٨-١٤٩؛ قس: بیرونی، القانون...، ١٠٥٨-١٠٦١).
درخشانترین ستارۀ این صورت، ستارهای سرخرنگ است که بر چشم جنوبی ثور جای دارد و
از اینرو آن را عینالثور مینامند (صوفی، ١٨٨). این ستاره چهارمین منزل از منازل
قمر است که دَبَران خوانده میشود. علت این نامگذاری آن است که این ستاره پس از
ثریا میآید و «دبور» به معنای «از پس آمدن» است (همو، ترجمۀ فارسی، ١٤٥). «تابع
نجم»، «تالی نجم»، «مِجْدَح»، «مُجْدَح»، «فنیق» یعنی شتر بزرگ و «حادی نجوم»
نامهای دیگری هستند که بر دبران اطلاق میشوند. در کتاب الموالید، منسوب به زردشت
از این ستاره با نام «شَعان» یا «شعبان» یاد شده است (کونیچ، «فصل...١»، ٢٤٦).
اعراب بارانی را که به نوء (نک : ه د، انواء) دبران میبارد، نحس میدانستند (صوفی،
١٩٨، نیز ترجمۀ فارسی، ١٤٦؛ قس: ابن قتیبه، ٣٧)، ستارگان پیرامون آن را «قِلاص»
یعنی شتران مادۀ جوان مینامیدند و برخی آنها را «غنیمة» به معنی گوسفندان میخواندند
و دو ستارۀ واقع بر گوش شمالی ثور را «کلبی الدبران» مینامیدند (همو، ٤٠؛ صوفی،
١٩٧، نیز ترجمۀ فارسی، ١٤٥-١٤٦). ستارۀ دبران بر اسطرلاب نیز نقش میشده است (همو،
١٨٨). نام این ستاره به صورت «الدباران٢» وارد زبانهای اروپایی شده است (کونیچ، «نامها...٣»،
١٠٩-١١٠).
در ردهبندی امروزی صورت فلکی ثور در محدودۀ میل صفر تا °٣١ و بُعد ٣ ساعت و ٢٠
دقیقه تا ٥ ساعت و ٥٨ دقیقه قرار گرفته است و مساحتی برابر ٧٩٧ درجۀ مربع از آسمان
را میپوشاند و در اطراف آن صور فلکی بر ساووش، ممسک الاعنه، حمل، جوزا، جبار، نهر
و قیطس قرار دارند (بکیچ، ٤٠). خوشۀ ستارهای پروین در صورت ثور قرار دارد.
مآخذ: ابن قتیبه، عبدالله، الانواء، حیدرآباد دکن، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ بیرونی، التفهیم،
به کوشش جلالالدین همایی، تهران، ١٣٥٢ش؛ همو، القانون المسعودی، حیدرآباد دکن،
١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ صوفی، عبدالرحمان، صورالکواکب، چ تصویری، به کوشش فؤاد سزگین،
فرانکفورت، ١٤٠٥ق/١٩٨٦م؛ همان، ترجمۀ فارسی نصیرالدین طوسی، به کوشش معزالدین مهدوی،
تهران، ١٣٨٤ش؛ گرانت، مایکل و جان هیزل، فرهنگ اساطیر کلاسیک، ترجمۀ رضا رضایی،
تهران، ١٣٨٤ش؛ نیز:
Allen, R. H., Star Names, Their Lore and Meaning, New York, ١٩٦٣; Bakich, M. E.,
The Cambridge Guide to the Constellations, Cambridge, ١٩٩٥; Kunitzsch, P.,
Arabischen Sternnamen in Europa, Wiesbaden, ١٩٥٩; id, »The Chapter on the Fixed
Stars in Zarādusht's Kitāb al-Mawālid«, Zeitschrift für Geschichte der
arabisch-islamischen Wissenschaften, Frankfurt, ١٩٩٣, vol. VIII; Ptolemy, The
Almagest, tr. and ed. G. J. Toomer, London, ١٩٨٤.
محمد مظفری
١.
»The
Chapter...«
٢. Aldebaran
٣. Arabischen...