دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٣٨

جاجَرْم، شهرستان و شهری تاریخی در استان خراسان شمالی.
نام‌گذاری: جاجرم را معرب جاگرم و اصل آن را «جای گرم» دانسته‌اند (اعتمادالسلطنه، ٤/١٨٨٩؛ نوبان، ١٥٣). این شهر را «ارغیان» نیز گفته‌اند و این نام به‌ویژه دربارۀ منطقۀ جاجرم به کار می‌رفته است (لسترنج، ٣٩٢).
شهرستان جاجرم: این شهرستان از شمال به شهرستان مانه و سملقان، از شمال شرق به شهرستان بجنورد، از جنوب به شهرستان اسفراین و سبزوار، از جنوب غرب به استان سمنان، و از شمال غرب به استان گلستان محدود می‌گردد. جاجرم که از ١٣٧٦ش به شهرستان بدل شد (نامه...)، پیش از آن بخشی از شهرستان بجنورد به شمار می‌رفت (سرشماری، پانزده).
شهرستان جاجرم بر اساس قانون تقسیمات کشوری، در ١٣٨٥ش شامل ٣ بخش مرکزی، جلگۀ سنخواست و جلگۀ شوقان، نیز ٦ دهستان و همچنین ٣ شهر به نامهای گرمه جاجرم، سنخواست و شوقان است ( نشریه...، بش‌ ). جمعیت این شهرستان در ١٣٨١ش براساس سرشماری کارگاهی ٦٥٢‘٥٩ نفر بوده است (نامه)، اما در سرشماری ١٣٨٥ش به ٤٨٣‘٥٨ تن رسید («درگاه...»، بش‌ ).
جاجرم در یک منطقۀ نیمه کویری قرار گرفته، و دارای آب و هوای معتدل و مایل به گرم و خشک است (توحیدی، ١٠٢؛ جعفری، ٣٢٤). تنها رود دائمی جاجرم، کال شور نام دارد که از کوههای جنوبی اسفراین سرچشمه می‌گیرد و از حدود ٨
کیلومتری خاور و جنوب خاوری شهر جاجرم می‌گذرد. اساس اقتصادی جاجرم بر کشاورزی، دامداری و صنایع‌دستی استوار است. گندم، جو، زیره، پنبه، تره‌بار و میوه‌های سردرختی مهم‌ترین فراورده‌های کشاورزی آنجا ست ( فرهنگ...، ٣٠/١١-١٢). چنین پیدا ست که در منطقۀ جاجرم، از دیرباز، غله و میوه کشت می‌شده، چنان‌که حمدالله مستوفی در سدۀ ٨ ق/١٤م از فراوانی آنها سخن گفته است (ص ١٥٠). جاجرم دارای بزرگ‌ترین معدن بوکسیت ایران است و این معدن بیش از ٢٠ میلیون تن ذخیرۀ بوکسیت دارد. در ٢٠ خرداد ١٣٨٢ کارخانۀ آلومینا در نزدیکی معدن مذکور گشایش یافت که از بوکسیت آن در صنایع آلومینیوم‌سازی استفاده می‌شود (معادن ایران، بش‌ ).
جاجرم آثار تاریخی بسیار دارد. آرامگاه علی بن مهزیار، از یاران امام رضا(ع)، مسجد جامع که به سده‌های ٤-٥ ق/١٠-١١م تعلق دارد و بر روی یکی از کاشیهای آن تاریخ ٥٩٦ ق به چشم می‌خورد (توحیدی، ١٠٣، ١٠٦)، زیارتگاه معصوم‌زاده زین‌العابدین در سنخواست، آرامگاه دانیال نبی واقع در کوه
پیغمبر، آرامگاه خواجه شمس‌الدین جوینی، نیز قلعه‌های خان، پهلوان و جلال‌الدین از آن جمله‌اند (زنده‌دل، ٧٤).
شهر گرمه جاجرم: این شهر که مرکز شهرستان جاجرم است در ١٣٧٦ش از دو نقطۀ شهری جدا از هم، اما با فاصله‌ای اندک از یکدیگر تشکیل شد و به عنوان مرکز شهرستان جاجرم تعیین گردید ( فرهنگ جغرافیایی، استان خراسان شمالی، ٢٩). گرمه جاجرم در ارتفاع ٩٢٠ متری از سطح دریا قرار گرفته، و بنابر سرشماری عمومی ١٣٨٥ش، ٢٠٥‘٢٥ تن جمعیت داشته است (پاپلی، ١٥٨؛ «درگاه»، بش‌ ).
پیشینۀ تاریخی: یافته‌های باستان‌شناختی در تپه‌ای مصنوعی موسوم به «تپه قلعه» واقع در مرکز شهر جاجرم، دیرینگی زیست انسان در آنجا را به اواخر هزارۀ ٢ق‌م می‌رساند. با این حال، از تاریخ این شهر در پیش از اسلام آگاهی چندانی در دست نیست؛ اما همین‌قدر می‌دانیم که به سبب واقع بودن بر سر راههای اصلی خراسان، در گذشته از اهمیت و اعتبار بیشتری برخوردار بوده است (نک‌ : توحیدی، ١٠٢؛ بارتولد، ١٤١).
جاجرم یا همان ارغیان در سال ٣٠ و یا به روایتی در ٣١ق به هنگام هجوم تازیان به خراسان به دست عبدالله بن عامر کریز گشوده شد (بلاذری، ٥٦٨؛ ابن اثیر، ٣/١٢٥).
برخی از جغرافی‌نویسان اسلامی در سدۀ ٤ق/١٠م از جاجرم سخن گفته‌اند؛ چنان‌که در حدود العالم، جاجرم شهرکی بر راه گرگان و بارکدۀ آن نامیده شده (ص ٨٩)، و مقدسی از مسجد زیبا و باروی آن یاد کرده، و افزوده که دارای ٧٠ ده بوده است (ص ٣١٨)؛ هم در این روزگار، حاکم نیشابوری (د ٤٠٥ق/ ١٠١٤م) از جاجرم به عنوان یک ولایت سخن گفته که از جوین آغاز و به جرجان پایان می‌یافته، و دارای روستاهای آباد و بزرگانی نامدار بوده است (ص ٢١٧). این شهر، در سدۀ ٧ق/١٣م نیز دارای آبادیهای بسیار و شهری زیبا وصف شده است (یاقوت، ٢/٤).
جاجرم به هنگام حملۀ چنگیزخان به ایران، در٦١٧ ق به دست تولوی (تولی)، از پسران چنگیز گشوده شد (رشیدالدین، ١/٥١٩). در ٦٣٣ ق/١٢٣٦م اوگتای قاآن، ملک بهاءالدین صعلوک (از امرای خراسان) را به حکومت برخی از شهرهای خراسان، از جمله جاجرم گماشت (جوینی، ٢/٢٢٢-٢٢٣). ظاهراً جاجرم به هنگام حملۀ مغولان برخلاف بیشتر شهرهای خراسان از ویرانی مصون مانده، و یا به کلی ویران نشده است، زیرا یک سده پس از آن، حمدالله مستوفی از خانه‌های آراسته و قلعۀ استوار آن سخن گفته است (ص ١٥٠). در زمان فرمانروایی عبدالرزاق (٧٣٧-٧٣٨ق/١٣٣٧-١٣٣٨م) و برادرش وجیه‌الدین مسعود (٧٣٨-٧٤٥ق/١٣٣٨-١٣٤٤م)، جاجرم به قلمرو سربه‌داران افزوده شد (دولتشاه، ٢٠٩؛ فصیح، ٣/٥٩). از دهۀ ٧٥٩-٧٦٩ق/ ١٣٥٨-١٣٦٨م سکه‌هایی از سربه‌داران در دست است که در جاجرم ضرب شده (اسمیث، ٦٥)، و نیز یک سکۀ نقره‌ای که به تاریخ ٧٣٩ق/١٣٣٩م در آن شهر ضرب گردیده، آشکار می‌کند که جاجرم در آن روزگار به حدی دارای اهمیت بوده که ضرابخانه‌ای از آن خود داشته است (ییت، ٣٨٤).
کلاویخو که در ٨٠٧ ق/١٤٠٥م، به روزگار امیرتیمور گورکانی از جاجرم دیدار کرده، آنجا را شهری بدون بارو واقع در دشتی در پای کوههایی برهنه و با دژی خشتی بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر وصف کرده است. به گزارش او جاجرم به سبب موقعیت جغرافیایی‌اش در معرض خطر سیلابهای فصلی قرار داشته است. هنگامی که او در جاجرم به سر می‌برده، نیمی از شهر بر اثر همین سیلابها ویران شده، و به دژ شهر نیز آسیبهایی رسیده بود و سیل همۀ کشتزارهای اطراف شهر را در بر گرفته و شسته بود. به نوشتۀ همو مردم جاجرم برای تأمین آب مصرفی، نهرهایی از کوههای مشرف بر شهر کشیده بودند و آب چشمه‌سارها و برفابه‌هایِ آن کوهها را به شهر هدایت می‌کردند (ص ١٧٦).
شهرهای خراسان از جمله جاجرم پس از سقوط تیموریان تا بر سر کار آمدن صفویان، بر اثر کشمکشهای مدعیان قدرت و تاخت و تازهای ازبکان رو به ویرانی نهاده بودند (نک‌ : اسفزاری، ٢/٣٥٠-٣٥٣).
شاهان صفوی در لشکرکشیهای خود به خراسان برای سرکوب ازبکها، از جاجرم به عنوان اردوگاه استفاده می‌کردند (قاضی احمد، ١٠٨-١٠٩؛ اسکندربیک، ١/٤٥٣، ٥٠٨؛ واله، ١٨٦). در ١٢١٠ق/١٧٩٥م که آقامحمدخان (بنیان‌گذار سلسلۀ قاجار)، برای نظم بخشیدن به خراسان می‌رفت، جاجرم خیمه‌گاه سپاهیان وی گردید (سپهر، ١/٧٩). همچنین در ١٣٠٠ق/١٨٨٣م هنگامی که ناصرالدین شاه قاجار به سفر خراسان می‌رفت، در جاجرم توقف نمود. در آن موقع این شهر جزو ابواب جمعی سهام‌الدوله به شمار می‌رفت و کریم داوودخان از سوی او، بر آن شهر حکومت می‌کرد (امین لشکر، ٨٦-٨٧). سیاحانی که در دورۀ قاجاریه از جاجرم دیدار کرده‌اند، آن را شهری با حدود ٥٠٠ خانوار سکنه، با خانه‌هایی گلین و سقفهایی گنبدی شکل وصف کرده‌اند (نک‌ : مک گرگور، ١٠٥؛ ییت، ٣٨٣-٣٨٥). در آن دوره در مرکز شهر جاجرم ویرانه‌های قلعه‌ای باشکوه موسوم به نارین‌قلعه بر روی تپه‌ای دست‌ساز وجود داشته است (همانجاها). این همان قلعه‌ای است که کلاویخو (همانجا) در اوایل سدۀ ٩ق/١٥م نیز از آن یاد کرده است.
مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ اسفزاری، محمد، روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات، به کوشش محمدکاظم امام، تهران، ١٣٣٩ش؛ اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ش؛ امین لشکر، قهرمان، روزنامۀ سفر خراسان به همراهی ناصرالدین شاه، به کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران، ١٣٧٤ش؛ بارتولد، و. و.، جغرافیای تاریخی ایران، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران، ١٣٧٧ش؛ بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ توحیدی، فائق، «مسجد جاجرم»، اثر، تهران، ١٣٦٥ش، شم‌ ١٢، ١٣، ١٤؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٩١٦م؛ حاکم نیشابوری، محمد، تاریخ نیشابور، ترجمۀ محمد بن حسین خلیفۀ نیشابوری، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، ١٣٧٥ش؛ حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛ «درگاه ملی آمار» (نک‌ : مل‌ ، SCI)؛ دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، به کوشش محمد رمضانی، تهران، ١٣٦٦ش؛ رشیدالدین فضل‌الله، جامع التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفى موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ زنده‌دل، حسن و دیگران، مجموعۀ راهنمای جامع ایرانگردی استان خراسان، تهران، ١٣٧٧ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش محمدباقر بهبودی، تهران، ١٣٥٣ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بجنورد، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، استان خراسان شمالی، شهرستان جاجرم، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٨٤ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٦٧ش؛ فصیح خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩ش؛ قاضی احمد قمی، خلاصةالتواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛ معادن ایران (نک‌ : مل‌ ١)؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛ نامۀ فرمانداری جاجرم، شم‌ ٢٣٤٠؛ نشریۀ اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٥ش؛ نوبان، مهرالزمان، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان، تهران، ١٣٧٤ش؛ واله، محمدیوسف، خلد برین، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٢ش؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Clavijo, Embassy to Tamerlane, tr. G. Le Strange, London, ١٩٢٨; Iran Mining, www.iranmining.com/irm/News/F_View.asp?Did=٤٣٢ & cid=٣٥٢; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; MacGregor, C. M., Narrative of a Journey Through the Province of Khorassan, London, ١٨٧٩; SCI, www.sci.org.ir/portal/public/census ٨٥; Smith , J. M., The History of the Sarbadār Dynasty , ١٣٣٦-١٣٨١ A. D.

and its Sources, Paris, ١٩٧٠; Yate, C., Khurasan and Sistan, Liechtenstein, ١٩٧٧.
محسن احمدی