جَبَله، کوهی منفرد در ناحیۀ نجد عربستان. این کوه در شمال غربی دَوادمی، در جنوب شرقی نفی و در غرب وادی الرشاء واقع است (ابن بلیهد، ٢/١٦٤؛ EI٢). کوه جبله سخت‌گذر است و جز از راه شکافی با ورودی تنگ، نمی‌توان بدان دست یافت. این شکاف با شیبی تند تا سمت بالا پیش می‌رود (ابوالفرج، ١١/١٤٢؛ کوسن دو پرسوال، II/٤٧٩). برخی از جغرافیانویسان سده‌های نخستین اسلامی، جبله را پرآب معرفی کرده‌اند (نک‌ : همدانی، ١٤٥). دو رود از رودهای جبله در منابع تاریخی و جغرافیایی دورۀ اسلامی شهرت بیشتری داشته است. یکی از این دو رود شُرَیف متعلق به قبیلۀ بنی نمیر، و دیگری شرف از آنِ بنی کلاب دانسته شده است (ابوالفرج، همانجا؛ ابوعبید، ٢/٣٦٥؛ یاقوت، ٢/٢٤).
شهرت کوه جبله به آن سبب است که محل وقوع یکی از مشهورترین جنگهای قبایل منطقه بر سر منابع آبی آن در پیش از اسلام بوده است. این واقعه از ایام ‌العرب به‌شمار می‌آید و در منابع تاریخی به «یوم جبله» و «یوم تعطیش النوق» معروف گردیده است. این نبرد میان قبیلۀ بنی عامر و هم‌پیمانانش از اقوام عبس و قبیلۀ تمیم به سرکردگی حاجب و لقیط بن زراره اتفاق افتاد (مسعودی، ٢٠٤؛ طبری، ٢/١٥٤؛ ابن اثیر، ١/٥٨٣؛ همدانی، همانجا؛ یاقوت، ٢/٢٥). در این جنگ بنی تمیم شکست خورد (ابوالفرج، همانجا؛ یاقوت، ٢/٢٤). روز جنگ جبله موضوع نوشته‌ها و اشعار بسیار بوده است. ابوالفرج اصفهانی در الاغانی به تفصیل از قبایلی که در این جنگ حضور داشتند، نام برده، و اشعاری را که به مناسبت آن سرود شده بود، گردآوری کرده است (١١/١٦٤-١٦٥). تاریخ این نبرد را ابوالفرج (١١/١٦٤)، ٥٩ سال پیش از بعثت، طبری (همانجا)، سال تولد پیامبر(ص)، و یاقوت (٢/٢٥)، ٥٧ سال پیش از بعثت رسول اکرم(ص) ذکر کرده است.
واقعۀ دیگری که با جبله مرتبط است، به اوایل سدۀ ١٤ق/٢٠م باز می‌گردد. در ١٣٠٨ش/١٩٢٩م بر سر منابع آبی جبله بین گروههایی از مردم قبیلۀ عتیبه نبردی در گرفت. در این جنگ ملک عبد العزیز آل سعود، در سَبَلَه گروهی از «اِخوان» را که شورش کرده بودند، شکست داد (EI٢).

مآخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن بلیهد نجدی، محمد، صحیح الاخبار، به کوشش محمد محیی ‌الدین عبد الحمید، ریاض، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابوعبید بکری، عبد الله، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، بیروت، ١٤١٥ق/١٩٩٥م؛ طبری، تاریخ؛ مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، لیدن، ١٨٩٣م؛ همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، لیدن، ١٨٨٤م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:

Caussin de Perceval, A. P., Essai sur l’histoire des Arabes, Graz, ١٩٦٧; EI٢.
پرویز امین

١. Jableh…