دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٤٧

جُبَیْرِ بْنِ مُطْعِم، ابومحمد، یا ابوعَدیّ (د میان سالهای ٥٧- ٥٩ق/٦٧٧-٦٧٩م)، صحابی پیامبر(ص). وی از تیرۀ بنی‌ نوفل ‌بن عبدمنافِ قبیلۀ قریش بود (ابن‌حزم، ١١٥-١١٦). پدر او، مطعم بن عدی، در ماجرای محاصرۀ شِعب ابو‌طالب، صحیفۀ قریش را که بر ضد بنی‌هاشم نوشته شده بود، نقض کرد و نیز هنگامی که حضرت رسول (ص) پس از واقعۀ طائف، به سوی مکه بازگشت، مطعم به آن حضرت پناه داد، به همین سبب وی نزد پیامبر(ص) سخت گرامی بود (ابن عبدالبر، ١/٢٣٣؛ ابن اثیر، ١/٢٧١؛ ابن حجر، الاصابة، ١/٢٣٦). اما جبیر خود در شورایی از قریش که رأی به قتل پیامبر (ص) دادند، همراه عموی خود، طُعَیمة بن عدی و حارث بن عامر، از بنی‌نوفل حضور داشت (طبری، ٢/٣٧٠). او در جنگ بدر نیز شرکت کرد و به اسارت مسلمانان درآمد (واقدی، ١/١٣٠؛ ابن‌عبدالبر، ١/٢٣٢)؛ ولی چون حضرت رسول(ص)، جبیر را در میان اسرای کفار دید، خطاب به او فرمود که اگر پدرت مطعم زنده بود، به شفاعتش تمامی اسیران را آزاد می‌کردم (ابن عبدالبر، ابن‌اثیر، ابن حجر، همانجاها). از جبیر نقل کرده‌اند که هنگام اسارت، آیاتی از قرآن کریم از پیامبر (ص) شنید و سخت تحت تأثیر قرارگرفت (ابن‌عبدالبر، ١/٢٣٢-٢٣٣)؛ با این همه، در جنگ احد، غلام خود، وحشی را تشویق کرد تا به انتقام قتل عمویش، طعیمه در جنگ بدر، حمزة بن عبدالمطلب را به شهادت رساند (ابن‌اسحاق، ٣٢٣؛ واقدی، ١/٢٨٦؛ نیز نک‌ : ذهبی، تاریخ، ١٦٩، ١٨١).
برخی برآن‌اند که وی پیش از فتح مکه مسلمان شد (ابن‌قیسرانی، ١/٧٦؛ ابن اثیر، نیز ابن حجر، الاصابة، همانجاها؛ قس: مزی، ٤/٥٠٦؛ ابن‌حجر، تهذیب، ٢/٦٢) و برخی اسلام آوردن او را در روز فتح مکه یاد کرده‌اند (ابن‌حبان، ٥٨؛ ابن‌عبدالبر، ١/٢٣٢). در جریان تقسیم غنایم هوازن، او از گروه «مؤلفة قلوبهم» بود (ابن قتیبه، ٢٨٥، ٣٤٢؛ ابن‌عبدالبر، ١/٢٣٣؛ نیز نک‌ : ذهبی، سیر، ٣/٩٧).
جبیر در ٢١ق/٦٤٢م یک چند والی کوفه بود، اما به نیرنگ مُغیرة بن شعبه، عمربن خطاب او را از کوفه برداشت (یعقوبی، ٢/١٥٥؛ طبری، ٤/١٤٤). در واپسین روزهای خلافت عثمان، جبیر
از سوی او برای درخواست یاری نزد عبدالله بن عامر رفت (بلاذری، انساب...، ٤ (١)/٥٦١) و یک‌بار هم به همراه امام علی(ع) و شماری دیگر به مذاکره با مخالفان پرداخت (طبری، ٤/٣٥٩؛ برای دیگر اقدامات او در این زمینه، نک‌ : بلاذری، همان، ٤(١)٥٦٨). وی ٣روز پس از قتل عثمان به همراه چندتن دیگر، جنازۀ خلیفۀ مقتول را کفن کرد و خود بر آن نمازگزارد (ابن‌قتیبه، ١٩٧؛ طبری، ٤/٤١٣). در دوران خلافت امام علی(ع) نیز او یکی از چند بزرگ قریش بود که به پیشنهاد
عمرو بن عاص در جریان حکمیت با آنها مشورت شد (ذهبی، همان، ٣/٩٨).
جبیر درمدینه وفات یافت (خلیفه، ٩؛ برای گزارشهای مختلف دربارۀ تاریخ درگذشت وی، نک‌ : ابن‌قتیبه، ٢٨٥؛ ذهبی، همان، ٣/٩٩؛ مزی، ٤/٥٠٩). روایتی نشان می‌دهد که جبیر پس از واقعۀ عاشورا (٦١ق) زنده بوده، و از یاران حضرت سجاد (ع) شمرده می‌شده است (نک‌ : کشی، ١٢٣؛ ابن‌شهید، ١٢٠)، اما این روایت پذیرفتنی نیست و ممکن است نام فرزند جبیر، محمد از روایت افتاده (جواهری، ١٢٠)، یا به هر حال تحریفی رخ داده باشد (برای‌ تفصیل، نک‌ : تُستری، ٢/٥٧٠-٥٧٢؛ خویی، ٤/٣٦).
جبیر را آگاه‌ترین فرد به انساب عرب و به ویژه نسب قریش دانسته‌اند (ابن‌هشام، ١/١٢؛ ابن عبدالبر، ١/٢٣٢؛ ابن حجر، الاصابة، ١/٢٣٥). به همین سبب، عمر از او و نیز عقیل بن ابی‌طالب ومخرمة بن نوفل، از نسب شناسان بزرگ، خواست تا برای تدوین دیوان عطا، نام و نسب مسلمانان را گرد آوردند
(نک‌ : بلاذری، فتوح، ٤٤٩، ٤٥٧؛ یعقوبی، ٢/١٥٣).
جبیر از حضرت رسول (ص) احادیثی روایت کرده است (نک‌ : احمدبن حنبل، ٥/٣٤-٤٣؛ ابونعیم، ١/٤٣١-٤٣٤) و ابراهیم بن عبدالرحمان بن عوف، سعید بن مسیب، سلیمان بن صُرَد خزاعی و شماری دیگر از جمله پسرانش محمد و نافع از او روایت کرده‌اند (ابن قیسرانی، همانجا؛ مزی، ٤/٥٠٦، ٥٠٧؛ ابن حجر، تهذیب، ٢/٦٤).
مآخذ: ابن اثیر، علی، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ق؛ ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، به کوشش سهیل زکار، بیروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ابن‌حبان، محمد، تاریخ الصحابة، به کوشش بوران ضناوی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ق؛ همو، تهذیب التهذیب، حیدرآباددکن، ١٣٢٥ق؛ ابن‌حزم، علی جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن شهیدثانی، حسن، التحریر الطاووسی، به کوشش فاضل جواهری، قم، ١٤١١ق؛ ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن قیسرانی، محمد، الجمع بین رجال الصححین، بیروت، ١٤٠٥ق؛ ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ ابونعیم اصفهانی، احمد، معرفة الصحابة، به کوشش محمدحسن اسماعیل و مسعد عبدالحمید سعدنی، بیروت، ١٤٢٢ق/٢٠٠٢م؛ احمدبن حنبل، مسند، بیروت، ١٤١٢ق/١٩١١م؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش احسان عباس، بیـروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٧٩م؛ همو، فتوح البلـدان، به کـوشش دخـویه، لیدن، ١٨٦٥م؛


تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، ١٤١٠ق؛ جواهری، فاضل، تعلیقات بر التحریر الطاووسی (نک‌ : هم‌ ، ابن‌شهید ثانی)؛ خلیفة بن خیاط، الطبقات، به کوشش اکرم ضیاءعمری، ریاض، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، ١٤١٠ق؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، المغازی، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ همو، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٩٨٦م؛ طبری، تاریخ؛ کشی، محمد، معرفةالرجال، اختیار طوسی، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ش؛ مزی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ واقدی، محمد، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛ یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٤١٥ق/١٩٩٥م. علیرضا اشتری تفرشی