دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٥٩
| جاکارتا جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣٥٩ |
جاکارْتا، پایتخت و بزرگترین شهر اندونزی. این
شهر بندری و تجارتی همچنین مرکز یکی از ایالتهای اندونزی در جزیرۀ جاوه است («فرهنگ
جهانی١»؛ بریتانیکا). شهر جاکارتا در غرب جزیرۀ جاوه، در کرانۀ دریای جاوه جای دارد
و رودخانۀ سیلیونگ (لیونگ) از میان آن میگذرد. جاکارتا در دشتی
هموار و پست واقع شده است که در فصلهای بارانی سیلابهای بزرگ در آن جریان مییابد و
این شهر را با خطر آبگرفتگی مواجه میسازد («شهرها …٢»، IV/٢١٢؛ کلمبیا٣).
آب و هوای این شهر گرم و مرطوب، و میانگین بالاترین میزان دما در دی ماه°٢٩ و در
تیر ماه °٣٠ سانتیگراد است. جاکارتا یکی از پربارانترین مناطق جهان به شمار میآید
و در ماههای اردیبهشت تا آبان بر شدت بارشها افزوده میشود. میزان بارش سالانه در
جاکارتا حدود ٧٩٠‘١ میلیمتر است و رطوبت متوسط هوای آن ٨١٪ است (همانجاها؛ مظفری،
١٠).
جاکارتا از مناطق صنعتی و بازرگانی اندونزی به شمار میآید و از دهۀ ١٩٧٠م برنامۀ
گستردهای برای پیشرفت و توسعۀ صنایع آن اجرا شده است. فراوردههای فلزی، تولید کفش،
مواد شیمیایی و پلاستیکسازی مهمترین صنایع جاکارتا هستند. به دنبال رشد صنعت در
جاکارتا، بازرگانی نیز از رونق خاصی برخوردار گردید. جهانگردی نیز از دیگر منابع
اقتصادی جاکارتا به شمار میآید ( انکارتا٤).
جاکارتا توسط راههای شوسه، ریلی، هوایی و دریایی با دیگر مناطق اندونزی و جهان
ارتباط دارد. فرودگاههای کماجوران و هلیم از فرودگاههای مهم و بینالمللی اندونزی
است که اروپا را به جنوب شرقی آسیا پیوند میدهد. بندر تانجونگ پریوک بزرگترین
بندر و کانون حمل و نقل دریایی و تجارت خارجی در اندونزی شمرده میشود که در شمال
شرقی شهر جاکارتا ایجاد شده است و کشتیهای بزرگ در آن پهلو میگیرند (همانجا؛ مظفری،
١٠٧؛ «اندونزی کنونی٥»، ٢٤؛ «اندونزی، راهنمای سفر٦» ٦٥؛ اسعدی، ١/٣٤١).
جاکارتا از شهرهای پرجمعیت جهان است و مهاجرپذیری بیرویه از مشکلات عمدۀ این شهر
به شمار میآید. جمعیت جاکارتا در ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨م حدود ٢ میلیون تن بود که در
١٣٤٤ش/١٩٦٥م به ٤ میلیون تن رسید؛ اما کوششهای دولت برای جلوگیری از مهاجرت و
افزایش بیرویۀ جمعیت در جاکارتا نتیجهای نداشت و در ١٩٨٠م جمعیت این شهر به ٦
میلیون تن افزایش یافت. جمعیت جاکارتا در ١٣٨٦ش/٢٠٠٧م، حدود ٨٣٨‘٥٦٨‘٨ تن برآورد
شده است ( انکارتا؛ «جابوتابک...٧» ١ff.؛ «فرهنگ جهانی»).
جاوهایها، بتاویها، سونداییها، چینیها، بتاکها و مینانگ کابوئوها از گروههای عمدۀ
نژادی ساکن در جاکارتا هستند ( انکارتا؛ مظفری، ١٠). ٨٦٪ از جمعیت این شهر را
مسلمانان تشکیل میدهند وحدود ١٠٪ مسیحی و شماری نیز بودایی و هندو هستند. مردم
جاکارتا به زبان جاوهای با لهجۀ جاکارتایی سخن میگویند (همانجاها).
در جاکارتا ساختمانها و بناها ناهمگون است؛ نیمی از این بناها موقتی و یا سستپایهاند
که رایجترین آنها تکخانههایی ساخته شده از چوب بامبو ست و خانههایی که به شکل
بازوی نیمه باز از آجر و سیمان و چوب با سقفهای سفالی احداث شده است ( انکارتا).
بناها و ساختمانهای مسکونی شهر، با ترکیبی از سبک معماری شرقی و غربی بنا شدهاند؛
بناهایی مانند میدان مردکا١ (میدان آزادی) و لاپانگان بانتن٢ از نفوذ فرهنگ بیگانه
بر معماری این شهر حکایت دارد (بریتانیکا؛ «اندونزی، راهنمای سفر»، همانجا). مسجد
استقلال جاکارتا از بزرگترین مسجدهای جهان و از بناهای دیدنی این شهر است. این
مسجد به هنگام برگذاری مراسم دینی بیش ٢٠٠ هزار تن نمازگزار را در خود جای میدهد (
انکارتا).
ستون مرمرین موناس به بلندی ١٣٧متر که مشعلی زرین به وزن ٣٥ کیلوگرم بر بالای آن
نصب شده است، از دیگر بناهای دیدنی جاکارتا به شمار میرود. این بنا که در دورۀ
مبارزات استقلالطلبانۀ مردم اندونزی ساخته شده است، مظهر استقلال و آزادی این
کشور است.
جاکارتا بزرگترین مرکز علمی و دانشگاهی اندونزی است. دانشگاههای اندونزی، ملی ابنخلدون،
محمدیه، ملی اسلام اندونزی و پنچاشیلا از مهمترین مراکز علمی این شهر به شمار میآیند
(بریتانیکا؛ اسعدی، ١/٣٤٧-٣٤٨).
پیشینۀ تاریخی: تاریخ جاکارتا با تاریخ کهن جزیرۀ جاوه که از کهنترین مناطق مسکون
جهان به شمار میرود، پیوستگی دارد. برپایۀ سنگنوشتهای که در پیرامون این شهر به
دست آمده، در سدۀ ٥ م دولتی هندو ـ جاوهای در آنجا فرمانروایی داشته است (اسعدی،
١/٢٨٧؛ «فرهنگ جاوهای٣»، ٣٧؛ انکارتا). جاکارتا سابقاً سونداکلاپا نامیده میشد که
در سالنامههای چینی با نام کالوپا ضبط شده است. تاریخ شکلگیری شهر به سدۀ
٨ ق/١٤م باز میگردد که در آن زمان شهربندری بسیار کوچک و در قلمرو «پاجاجاران»ها
(آخرین حکومت عمدۀ هندو ـ بودایی جاوه) قرار داشت. در اوایل سدۀ ١٠ق/١٦م، پادشاه
هندوها به پرتغالیها اجازه داد تا قلعهای در سونداکلاپا بسازند؛ اما چندی بعد
تامان فتحالله، رهبر مسلمانان و حاکم بانتن (بانتام) در شمال در ٩٣٤ق/١٥٢٧م با
پرتغالیها جنگید و آنان را از سونداکلاپا بیرون راند و به مناسبت این پیروزی این
شهر را جایاکارتا به معنای شهر پیروزمند نامید («راهنمای...٤»، ٣٨-٣٩؛ ریکلفس، ٣٤؛
«شهرها»، IV/٢١١؛ انکارتا). بدین ترتیب این شهر در قلمرو مسلمانان بانتن قرارگرفت.
اگر چه هنوز حکومتی غیراسلامی از اشراف سوندایی در این منطقه وجود داشت، اما مولانا
یوسف، از حاکمان بانتن در ٩٨٧ق/١٥٧٩م آنان را برانداخت و سپس اشراف سوندایی نیز به
دین اسلام گرویدند (ریکلفس،٣٥ ).
در ١٠١١ق/١٦٠٢م هلندیها در جاکارتا کمپانی هند شرقی هلند را تأسیس کردند و با تقویت
آن سعی در تثبیت موقعیت خود در منطقه داشتند. هلندیها نام باتاویا را بر این شهر
نهادند (ولک، ١٨٥؛ اندونزی...، ٢٢-٢٣). در اوایل سدۀ ١١ق/١٧م، میان هلندیها،
انگلیسیها و حکومتهای مسلمان جاوهای بر سر تصرف باتاویا رقابتهای شدیدی وجود داشت
که به درگیریهایی نیز منجر میشد. در این نبردها جان پیترسون کوئن، فرمانده شرکت
هند شرقی هلند نیروهای محلی این منطقه را بیرون راند و قلعه و شهر را ویران ساخت.
در پی آن کوئن در باتاویا به ساختن قلعهای جدید و بزرگتر و برپایی شهری به شیوۀ
معماری هلندیها پرداخت (ولک، ١٩٤-١٩٦). کوئن مدتها از اطلاق نام باتاویا به شهر
جدید خودداری میکرد، اما در ٤ مارس ١٦٢١ نام باتاویا تأیید شد (همو، ١٩٦).
هلندیها در پی توسعۀ باتاویا بر دریای جاوه تسلط یافتند و ناوگان انگلیسیها را
پراکنده کردند و کشتیهای آنان را به تصرف درآوردند و ایشان را از صحنۀ تجارت و
سیاست منطقه خارج نمودند (همانجا). هلندیها با اعمال مقررات تجارتی، بر بازرگانی
منطقه نظارت مستقیم داشتند. به موجب این مقررات، ابریشم ایران، منسوجات هند، دارچین
سیلان، چینیآلات چین و مس ژاپن باید زیرنظر شرکت هند شرقی هلند، با ادویۀ جزایر
ملوک و چوب صندل تیمور معاوضه میشد و شرکت هند شرقی هلند از عواید حاصل از آن،
ادویه و فلفل به اروپا صادر میکرد (همو، ١٩١).
در ١٠٣٩ق/١٦٢٩م فرمانروایان حکومت اسلامی ماتارام، به رهبری سلطان آگونگ (هونگوکوسامو)
در جنگی معروف به نبرد جاکارتا با نیروهای استعماری هلند به مبارزه پرداختند، اما
از هلندیها شکست خوردند (اسعدی، ١/٢٩٣-٢٩٤). در ١٠٥٥ق/ ١٦٤٥م میان هلندیها در
باتاویا و حاکم بانتن صلح برقرار شد، اما در ١٠٦٦ق/١٦٥٦م حاکم بانتن به باتاویا و
کشتیهای شرکت هند شرقی هلند حمله کرد که به بسته شدن بندر از سوی آن شرکت انجامید (ولک،
٢٢٢؛ ریکلفس،٧٥). در ١٠٩٥ق/ ١٦٤٨م قرارداد صلحی میان حاکم بانتن و باتاویا به امضاء
رسید. در پی آن با افزایش امنیت در باتاویا، شهر در قسمت جنوبی گسترش یافت و اهالی
در آن بخش شهر، خانههای ییلاقی ساختند (ولک، ٢٦٣).
در ١١١١ق/١٦٩٩م چندین زلزلۀ شدید در جاکارتا روی داد که خسارات نسبتاً شدیدی به شهر
وارد آورد (اسعدی، ١/٢٧٩). در ١١٤٥ق/١٧٣٢م بیماری مالاریا در شهر شایع شد و به فرار
سکنۀ آنجا انجامید. در آن روزگار مهاجران چینی بخشی مهم از جمعیت جاکارتا را تشکیل
میدادند و جمعیت سکنۀ بومی نسبت به چینیها کمتر بود. در ١١٥٣م/١٧٤٠م فاجعۀ قتل عام
چندین هزار چینی در این ناحیه به دست هلندیها به وقوع پیوست (ولک، ٢١٣؛ «اندونزی
کنونی»، ٢١).
در دوران جنگهای ناپلئون در اروپا و اشغال هلند از سوی نیروهای فرانسه، رابطۀ
هلندیها با سرزمینهای زیر نفوذشان در اندونزی قطع شد؛ از این رو انگلیسیها در
١٢٢٦ق/١٨١١م، با ٦٠٠ فروند کشتی به باتاویا و مجمعالجزایر هند شرقی هلند حمله
کردند و آنجا را به تصرف خود درآوردند (ریکلفس، ١٠٩؛ ولک، ٣٦٢-٣٦٣). پس از سقوط
ناپلئون و آزاد شدن هلند از تصرف فرانسه، در ١٨١٦م مجمعالجزایر هند شرقی هلند و
همچنین باتاویا به هلند باز پس داده شد (ریکلفس،١١٠).
در جریان جنگ جهانی دوم، نیروهای ژاپنی در ١٣٢١ش/ ١٩٤٢م، این شهر را به مدت ٣ سال
اشغال کردند و آن را دوباره جاکارتا نامیدند (اسعدی، ١/٢٧٩؛ مظفری، ١٠). در
١٣٢٤ش/١٩٤٥م با خروج نیروهای ژاپنی در پی شکست آنان در جنگ جهانی دوم، و سپس
استقلال اندونزی، جاکارتا رسماً به عنوان پایتخت آن کشور برگزیده شد (اسعدی، همانجا)؛
اما به سبب ناآرامیهای سیاسی، رهبران استقلال اندونزی این شهر را ترک کردند. در این
هنگام هلندیها برای دست یافتن به اوضاع پیشین خود در اندونزی فرصت را غنیمت دانسته،
جاکارتا را مسخر کردند. سرانجام مسائل میان هلند و اندونزی به شورای امنیت سازمان
ملل کشیده شد و در نهایت قوای نظامی هلند در ١٣٢٨ش/١٩٤٩م از این شهر خارج شدند و
رهبران اندونزی به جاکارتا بازگشتند(ریکلفس، ٢١٧-٢٢٠؛ ولک،٥٢٣-٥٢٦؛ نیز نک : ه د،
اندونزی).
مآخذ: اسعدی، مرتضى، جهان اسلام، تهران، ١٣٦٦ش؛ اندونزی، گذشته و آینده، ادارۀ
اطلاعات سفارت جمهوری اندونزی، تهران، ١٣٣٤ش؛ مظفری، محمدرضا، اندونزی، دفتر
مطالعات سیاسی و بینالمللی، تهران، ١٣٧٤ش؛ ولک، برنارد، تاریخ اندونزی، ترجمۀ
ابوالفضل علیزادۀ طباطبایی، تهران، ١٣٧٤ش؛ نیز:
Britannica, ٢٠٠٤; Cities of the World, ed. M. W. Young and S. L. Stetler,
Detroit etc., ١٩٨٧; The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١-٢٠٠٥; Encarta Reference
Library, ٢٠٠٤; Indonesia Handbook ١٩٧٧, Department of Information Republic of
Indonesia, ١٩٧٧; Indonesia Now, Djakarta Ministry of Information Republic of
Indonesia; Indonesia, Travel Planner, Jakarta, ١٩٩٧; »Jabotabek, the Jakarta
Metropolitan Area«, Jabotabek, %٢٠ the %٢٠ Jakarta %٢٠ metropolitan %٢٠ area.
htm; Javanese Calture Koentjaraningrat, Singapore, ١٩٨٩; Richlefs, M.C., A
History of Modern Indonesia, Hong Kong, ١٩٨١; The World Gazetteer, www. world
gazetteer. Com.
مهدی جوزی
١. The World…
٢. Cities…
٣. The Columbia…
٤. Encarta… ٥. Indonesia Now.
٦. Indonesia, Travel…
٧. »Jabotabek…«
١. Medan Merdeka
٢. Lapangan Banteng
٣. Javanese…
٤. Indonesia Handbook…