دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣١٠
| ثمانینی جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣١٠ |
ثَمانینی، عمر بن ثابت، ادیب و نحوشناس نابینای
سدۀ ٥ ق/١١م. کنیۀ او ابوالقاسم و لقب وی ثمانینی، برخاسته از نام زادگاهش، شهرک
ثمانین در جزیرۀ ابنعمر (شمال عراق) است که بنا بر برخی روایات کهن، پس از طوفان
نوح بنا شد و چون ٨٠ تنی که از طوفان جان بدر بردند و این شهر را ساختند، ثمانین
خوانده شده است (یاقوت، بلدان، ١/٩٣٤، ادبا، ١٥/٥٨؛ صفدی، نکت...، ٢٢٠، الوافی...،
٢٢/٤٤٤؛ ابنکثیر، ١١/٦٦).
ثمانینی شاگرد زبانشناس مشهور عرب ابنجنّی (ه م) بوده، و برخی آثار او را شرح و
تفسیر کرده است (نک : آثار). وی در زمان حکومت القائم بامرالله (٤٢٢-٤٥٠ق) درگذشته
است و منابع، تاریخ دقیق وفاتش را به اختلاف، سالهای ٤٤٢، ٤٤٥ و ٤٨٢ق ذکر کردهاند
(یاقوت، همانجاها؛ ابنجوزی، ٨/١٤٦؛ سمعانی، ١/٥١٥؛ ذهبی، العبر، ٢/٢٨١، سیر...،
١٧/٦١٣؛ غزی، ٢/٥٩؛ یافعی، ٣/٦١؛ فیروزآبادی، ١٧١؛ کحاله، ٧/٢٩٧).
مجلس درس ثمانینی و ابوالقاسم ابن بَرهان (ه م) که با یکدیگر در مسائل علمی اختلاف
داشتند، در محلۀ کرخ بغداد تشکیل میشد. به گزارش منابع، خواص نزد ابنبرهان، و
عوام نزد ثمانینی درس میآموختند (نک : ابنانباری، ٢٤٠؛ ابنخلکان، ٣/٤٤٣؛ صفدی،
همان، ٢٢/٤٤٣-٤٤٤؛ سیوطی، ٣٦٠؛ ابنعماد، ٣/٢٦٩).
از شاگردان او میتوان به یحیی بن طباطبا، اسماعیل بن مُؤمَّل اسکافی، محمدبن عقیل
دَسکری و سلمان بن ابیطالب نهروانی (د ٤٩٣ق) اشاره کرد (صفدی، نکت، همانجا، الوافی،
٢٢/٤٤٤؛ ابنخلکان، ٣/٤٤٣؛ سیوطی، ابنعماد، همانجاها).
آثـار: ١. شرح التصریف الملوکی اثر ابنجنی. نسخۀ خطی ایناثر درکتابخانههای حسینچلبی
(١٣٤‘١) و راغب(شم ٢/١٣٩١) نگهداری میشود (نک : ششن، ١/٤٠١؛ GAS, IX/١٨٧). ٢.
شرح اللمع اثر ابنجنی. نسخۀ خطی این اثر در کتابخانههای احمد طلعت (شم ٥٧٥، نحو)،
دارالکتب (شم ٥٧٠‘١، نحو) در قاهره، و نجیبپاشا (شم ٥١٦) در ترکیه موجود است (سید،
٢٢٥؛ GAS, IX/١٨٦ ؛ ششن، ١/٤٠٢؛ نیز نک : GAL, S, I/١٩٢). ٣. الفوائد و القواعد.
نسخۀ خطی این اثر درکتابخانۀ نور عثمانیه (شم ٦١٧‘٤) موجود است ( نور عثمانیه...،
٢٦٥؛ نیز نک : رشر، ١٩٦). ٤. المقید (یا المفید) فیالنحو (نک : کحاله، همانجا؛
GAS, IX/١٨٧).
مآخذ: ابنانباری، عبدالرحمان، نزهة الالباء، به کوشش ابراهیم سامرایی، بغداد،
١٩٥٩م؛ ابنجوزی، عبدالرحمان، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٩ق؛ ابنخلکان، وفیات؛ ابنعماد،
عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛ ابنکثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد
ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش
شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ همو، العبر، بیروت، ١٤٠٥ق/
١٩٨٥م؛ سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سید، فؤاد، «نوادر المخطوطات فی مکتبة طلعت»، مجلة معهد المخطوطات
العربیة، قاهره، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م، شم ٣ (٢)؛ سیوطی، بغیة الوعاة، قاهره، ١٣٢٦ق؛ ششن،
رمضان، نوادر المخطوطات العربیة، بیروت، ١٩٧٥م؛ صفدی، خلیل، نکت الهمیان، به کوشش
احمد زکی، قاهره، ١٤٢٠ق/٢٠٠٠م؛ همو، الوافی بالوفیات، به کوشش رمزی بعلبکی، ویسبادن،
١٤٠٤ق/١٩٨٣م؛ غزی، محمد، دیوان الاسلام، به کوشش سیدکسروی حسن، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩٠م؛
فیروزآبادی، محمد، البلغة، به کوشش محمد مصری، دمشق، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ کحاله، عمر رضا،
معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛ نور عثمانیه کتبخانه سنده محفوظ کتب موجوده نک
دفتریدر، استانبول، ١٣٠٣ق؛ یافعی، عبدالله، مرآةالجنان، بیروت، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ یاقوت،
ادبا؛ همو، بلدان؛ نیز:
GAL,S; GAS; Rescher, O., »Mitteilungen aus Stambuler Bibliotheken«, ZDMG, ١٩١٠,
vol, LXIV.
بابک فرزانه