دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٣٤٨
| جاراالله رومی جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٣٤٨ |
جارُ اللّٰهِ رومی، ابوعبدالله ولی الدین بن
مصطفى (د ١١٥١ق/ ١٧٣٨م)، فقیه و قاضی حنفی که بر علوم عقلی نیز چیرگی داشت.
وی در ینی شهر به دنیا آمد (بروسهلی، ١/٢٦٧؛ زرکلی، ٨/١١٩)؛ پس از تحصیل، به
احتمال در استانبول، چندی به شهر غلطه (گالاتا) رفت و «مُلا»ی آن شهر بود (ثریا،
٤/٦١٣) و سپس به عنوان قاضی شهر به ادرنه فرستاده شد (همانجا). او ٧ سال نیز در مکه
مجاورت گزید و از همین رو جارالله لقب گرفت (بروسهلی، زرکلی، همانجاها). در همین
سالهای حضور در مکه بود که از یکدست مکی، از بزرگان طریقۀ نقشبندی، اخذ طریقت کرد و
به صوفیه پیوست (بروسهلی، همانجا). سرانجام در استانبول ساکن شد و باقی عمر را در
آنجا گذرانید (زرکلی، همانجا؛ کحاله، ١٣/١٦٨). از همین رو ست که به وی نسبت
قسطنطینی هم داده شده است (بغدادی، هدیه، ٢/٥٠١؛ زرکلی، همانجا). تاریخی مصرّح در
پایان نسخۀ شرح رسالة العدل به خط خود جارالله نشان میدهد که وی در ١١٣٢ق در
استانبول میزیسته، و مشغول تألیف بوده است (سید، ٢/٣٦؛ کوپریلی، ٢/٤٦٣).
ظاهراً اصلیترین اشتغال جارالله در استانبول تدریس بود و از همین رو ست که ثریا وی
را به عنوان «مدرس» معرفی کرده است (همانجا). وی در کنار مسجد فاتح در استانبول،
مدرسه و کتابخانهای تأسیس کرد (بروسهلی، زرکلی، همانجاها؛ قس: ثریا، همانجا). او
نسبت به شناسایی کتب کهن اهتمام داشت و یکی از نخستین کسانی است که در سدۀ ١٢ق،
کتاب الفصول جصّاص در اصول فقه حنفی را معرفی کرد (نشمی، ٢٧، به نقل از دستخط جار
الله بر نسخۀ شرح مختصر طحاوی از جصاص).
دستخطهای وقفی جار الله بر ظهر برخی از نسخ کتابخانهاش نشان میدهد که او در حدود
سال ١١٣٧ق یا اندکی پیش از آن این کتابخانه را تأسیس کرده بود (مثلاً نسخۀ خطـی شم
٨٣٤‘١، گ ٢٩٩، به نقل ابوسته، ٢٨). جار الله در وقف نامههای خود اشاره کرده بود که
نسخهها از کتابخانۀ وی خارج نشوند (همانجا) و حتى پس از آنکه موجودی کتابخانۀ جار
الله به سبب نگرانی از تلف شدن کتب، به کتابخانۀ سلطان بایزید منتقل شد (بروسهلی،
زرکلی، کحاله، همانجاها)، همچنان صورت مجموعهای مستقل را حفظ کرد و به نام او
شناخته میشد (بغدادی، همانجا). اکنون این مجموعه در کتابخانۀ سلیمانیه نگهداری میشود
(ابوسته، همانجا).
جار الله با آنکه در دورۀ حضور در استانبول ظاهراً فعالیت سیاسی جدی نداشت، اما
روابطی دوستانه با نعمان پاشا کوپریلیزاده، وزیر وقت داشت؛ کوپریلیزاده خود وزیری
اهل دانش و قلم بود که گاه از سوی بدخواهان دیدگاههای مذهبی او مورد حمله قرار میگرفت
(نک : سامی، ٥/٣٩٠٩)؛ جار الله نخست در ١١٢٩ق متنی کوتاه در دفاع از دیدگاههای
نعمان پاشا نوشت (کوپریلی، همانجا) و در ١١٣٢ق به شرح رسالة العدل از نوشتههای
وزیر اقدام کرد (سید، نیز کوپریلی، همانجاها). جار الله پس از درگذشت در جوار همان
کتابخانهای که خود تأسیس کرده بود، به خاک سپرده شد (بروسهلی، ثریا، همانجاها).
جار الله دارای آثاری عموماً به عربی است که در موضوعات متنوع شامل عقاید، اصول فقه،
تصوف، علوم قرآنی، منطق و هیئت تألیف شده، که از آن جمله است: ١. اعراب القرآن، در
تحلیل نحوی قرآن کریم که بر اساس سیاهۀ بروسهلی، نوشتهای مستقل از الفرقان بوده
است (١/٢٦٧). ٢. السبع السیارة النوریة، که شرحی است بر الفوائد الفناریة (بغدادی،
ایضاح، ٢/٣، هدیه، ٢/٥٠١) که خود شرحی بر مختصر ابهری در باب ایساغوجی از منطق بوده
است (حاجی خلیفه، ١/٢٠٧). ٣. شرح رسالة العدل، در شرح احوال خضر نبی(ع) از نعمان
پاشا کوپریلیزاده که جارالله آن را با احوال جماعتی از صوفیه تکمیل کرده است (بروسهلی،
بغدادی، همانجاها) و از آن چند نسخۀ خطی در استانبول (نک : کوپریلی، همانجا، شم
١١٢/٢)، دارالکتب قاهره (سید، همانجا) و پترزبورگ (GAL, S, II/٦٦٣) یافت میشود. ٤.
شرح مقاصد الطالبین از سعد الدین تفتازانی در اصول عقاید (بروسهلی، همانجا؛ بغدادی،
ایضاح، ٢/٥٣١). ٥. الضیاء المعنوی على آداب البرکوی، که شرحی است بر کتاب الآداب
تقی الدین برگوی (بروسهلی، نیز بغدادی، هدیه، همانجاها) و نسخهای از آن در
کتابخانۀ اسکندریه در مصر نشان داده شده است (نک : اوکونور، بش (. ٦. الفرقان،
مشتمل بر مباحثی در علم قـرائات، اعراب قرآن و شرح احوال قراء (بروسهلی، همانجا).
٧. فضائل الجهاد (همـو، نیز بغدادی، زرکلـی، همانجـاها).
افزون بر آثار یاد شده، جار الله بر شماری از کتب حاشیه نوشته است که از آن جمله
است: ١. حاشیه بر تفسیر بیضاوی (بروسهلی، زرکلی، همانجاها). ٢. حاشیه بر حاشیۀ
بیرجندی که خود بر شرح قاضیزاده بر مختصر محمود بن محمد چغمینی نوشته شده، و موضوع
آن علم هیئت است (بروسهلی، بغدادی، همانجاها). ٣. حاشیه بر مرآت (بروسهلی، همانجا)
که ظاهراً همان مرقاة الوصول ملا خسرو در علم اصول بوده است (حاجی خلیفه، ٢/١٦٥٧).
٤. حاشیه بر آداب میری (بروسهلی، همانجا) که مقصود حاشیۀ میر سید شریف جرجانی بر
آداب المناظرۀ
عضد الدین ایجی است (نک : ه د، ١/١٥٩؛ دربارۀ مواردی دیگری از حواشی وی، نک :
بروسهلی، همانجا).
به گفتۀ بروسهلی، بیشتر آثار جار الله در کتابخانۀ خود وی موجود است (همانجا).
برخی از آثار او چون شرح رسالة العدل، در زمان حیات مؤلف استنساخ شده است (سید،
همانجا) و این نشان از آن دارد که نوشتههای وی مورد توجه معاصران بوده است.
کتابخانۀ جار الله مشتمل بر ٠٥١‘٢ نسخۀ عربی، ٩٦ نسخۀ فارسی و ٤٧ نسخۀ ترکی است (نک
: مجلة...، ١٤٦؛ مجموعات...، ٩٧).
مآخذ: ابوسته، سلیمان، «کتاب العروض للزجاج»، الدراسات اللغویة، ١٤٢٥ق،
ج ٦(٣)؛ اوکونور، جوزف، فهرس المکتبة الاسکندریة (نک : مل ، ...Bibliotheca)؛
بروسهلی، محمد طاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛ بغدادی، ایضاح؛ همو، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، مطبعۀ عامره؛ حاجی خلیفه،
کشف؛ زرکلی، اعلام؛ سامی، شمس الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣١٤ق؛ سید، خطی؛
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، دمشق، ١٩٦٧م؛ کوپریلی، خطی؛ مجلة معهد المخطوطات
العربیة، قاهره، ١٩٥٨م، شم ٤؛ مجموعات المخطوطات العربیة فی مکتبات العالم، به
عنوان مدخلی بر تاریخ التراث العربی سزگین، به کوشش محمود فهمی حجازی، بیروت،
١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛ نشمی، عجیل جاسم، مقدمه بر الفصول فی الاصول جصاص رازی، کویت، ١٤٠٥ق؛
نیز:
Bibliotheca Alexandriana, http://cwg.biblex.org; GAL, S.
بخش فقه علوم قرآنی و حدیث