دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٥٠٩

جُرْئَت، تخلص چند تن از شاعران پارسی‌گوی درشبه قارۀ هند:
١. جرئت شاه جهان‌آبادی، از شاعران سدۀ ١٢ق/١٨م.
نامش میر محمد جعفر و از مردم شاه جهان‌آباد (دهلی) بود (خلیل، ٤٦؛ عظیم‌آبادی، ٣٥٥). از زندگی وی اطلاع دقیقی در دست نیست جز اینکه در ابتدا به سپاهیگری مشغول بود، از صاحب‌منصبان محمدشاه گورکانی (حک‌ ١١٣١-١١٦١ق/١٧١٩-١٧٤٨م) به شمار می‌رفت؛ هم‌نشین عارف دورۀ خود، شاه گلشن بود و به تصوف گرایش داشت (خوشگو، ٢٠٦؛ عظیم‌آبادی، ٣٥٦؛ ‌هادی، ٢٢٧). از جرئت ابیاتی در تذکره‌ها باقی مانده است (همانجاها).
٢. جرئت گیلانی (د ١١٧٥ق/١٧٦١م)، از شاعران و دبیران ایرانی تبار سدۀ ١٢ق/١٨م.
نامش میرمحمدهاشم مشهور به موسوی‌خان و اصلش از گیلان بود. پدرش محمدشفیع، فرزند علی گیلانی از سادات موسوی و از فاضلان اورنگ‌آباد به شمار می‌رفت (گوپاموی، ١٦١؛ افتخار، ٥٦). جرئت تا ١٤ سالگی زیرنظر پدر، پرورش یافت. در دورۀ جوانی، به پشتوانۀ استعدادی که داشت، به دستگاه امیرالامرا سیدحسین علی‌خان بارهی (د ١١٢٩ق)، والی دکن راه یافت و به سمت قلعه‌داری دهارور، از توابع اورنگ‌آباد منصوب گشت (عظیم‌آبادی، ٣٥٦-٣٥٧؛ آزاد، ٢٣٦، ٢٣٧). در ١١٣١ق در رکاب سیدحسین علی‌خان به دهلی رفت و در آنجا از محضر استادان و شاعرانی مانند میرزا عبدالقادر بیدل (د ١١٣٣ق) و میرعبدالجلیل بلگرامی (د ١١٣٨ق) بهره‌مند شد (گوپاموی، عظیم‌آبادی، همانجاها).
پس از کشته شدن والی دکن در ١١٣٢ق/١٧٢٠م، جرئت به دارالانشـای آصف‌جـاه (١٠٨٢-١١٦٢ق/١٦٧١-١٧٤٩م) ــ یکی از بنیان‌گذاران آصفیان دکن ــ راه یافت و به دبیری و منشیگری پرداخت. او در دورۀ نواب امیرالممالک به معزالدوله ملقب و به سمت چهارهزاری منصوب شد. جرئت در اواخر عمر، پسرش مستعدخان را جانشین خود ساخت و از مناصب دولتی کناره گرفت تا سرانجام، احتمالاً در دکن درگذشت. جرئت گیلانی طبعی لطیف داشت و از فصاحت و بلاغت کلام برخوردار بود (افتخار؛ عظیم‌آبادی، همانجاها؛ گوپاموی، ١٦٢). نمونه‌هایی از سروده‌های وی در تذکره‌ها باقی مانده است (نک‌ : قاقشال، ٩٦-١٠٠؛ آقابزرگ، ٩(١)/١٩٢). جرئت اثری به نثر دارد، موسوم به منشآت موسوی‌خان که مشتمل بر احکام و فرمانهای رسمی آصفیان دکن است (نک‌ : منزوی، ٦/٢٣٢؛ نوشاهی، ١٠٥؛ بهادر، ٣/٦٠).
٣. جرئت لکهنویی، شاعر پارسی‌گوی شبه قاره. نامش قلندرـ بخش و از خاندان امانی دهلی بود. در شاه جهان‌آباد (دهلی) به دنیا آمد. ولی مدتها در لکهنو اقامت داشت (آزرده، ٣٢؛ شوق، ٣٠٢). او در جوانی نابینا شد (‌مصحفی، ٧١). یک چند از حمایت میرزاسلیمان شکوه بهادر بهره‌مند گردید (شیفته، ١١٢). جرئت لکهنویی از شاگردان محمدجعفر حسرت بود و روزگاری از ملازمان تجمل حسین‌خان به شمار می‌رفت (صبا، ١٦٦؛ شیفته‌، همانجا) او افزون بر شعر و شاعری، در نجوم و موسیقی نیز دستی داشت و در نواختن سه‌تار استاد بود (مصحفی، همانجا). جرئت افزون بر فارسی به اردو نیز شعر می‌سرود. در غزل دستی توانا داشت. دیوانی از وی شامل مثنوی، رباعی، غزل، مخمس در دست است (تسبیحی، ١٩٣؛ منزوی، ٩/٢٠٢٩).
به جز ٣ شاعر یاد شده، سرایندگان دیگری نیز با تخلص جرئت بودند که اطلاعات بسیار اندکی دربارۀ آنها وجود دارد (نک‌ : بهگوان، ٤٩-٥٠؛ آفتاب رای، ١٥٣، اصلح، ٤٨).

مآخذ: آزاد بلگرامی، میرغلام‌علی، سرو آزاد، به کوشش عبدالله‌خان و مولوی عبدالحق، لاهور، ١٩١٣م؛ آزرده، محمد صدرالدین، تذکرۀ آزرده، به کوشش مختارالدین احمد، کراچی، ١٩٧٤م؛ آفتاب رای لکهنوی، ریاض‌العارفین، به کوشش حسام‌الدین راشدی، اسلام‌آباد، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ آقابزرگ، الذریعة؛ اصلح کشمیری، محمد، تذکرۀ شعرای کشمیر، به کوشش حسام‌الدین راشدی، کراچی، ١٣٤٦ش؛ افتخار، عبدالوهاب، تذکرۀ بی‌نظیر، به کوشش سید منظورعلی، الله‌آباد، ١٩٤٠م؛ بهادر، میرعثمان علی‌، فهرست کتب عربی و فارسی و اردو مخزونۀ کتب‌خانۀ آصفیه، حیدرآباد دکن، ١٣٤٧ق؛ بهگوان داس هندی، سفینۀ ‌هندی، به کوشش سیدشاه محمد عطاء الرحمان کاکوی، پتنه، ١٩٥٨م؛ تسبیحی، محمدحسین، نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٩٧٦م؛ خلیل، علی ابراهیم، صحف ابراهیم، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، کتابخانۀ خدابخش؛ خوشگو، بندر ابن داس، سفینه، به کوشش سیدشاه محمدعطاء الرحمان کاکوی، پتنه، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ شوق، قدرت‌الله، تذکرۀ طبقات الشعرا، به کوشش نثار احمد فاروقی، لاهور، ١٩٦٨م؛ شیفته، نواب محمدمصطفى خان، تذکرۀ گلشن بی‌خار، لاهور، ١٩٧٣م؛ صبا، محمدمظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛ عظیم‌آبادی، حسینقلی، تذکرۀ نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه ١٩٨١م؛ قاقشال، افضل، تحفة الشعرا، به کوشش حفیظ قتیل، ١٩٦١م؛ گوپامای، محمدقدرت‌الله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ق؛ مصحفى همدانی، غلام، تذکرۀ هندی، لکهنو، ١٩٨٥م؛ منزوی، خطی مشترک؛ نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، انجمن ترقی اردو، کراچی/اسلام‌آباد، ١٩٨٤م؛ نیز:

Hadi, N., Dictionary of Indo-persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥.
پریسا سنجابی