دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٩٠

جُرْجانی، رکن‌الدین محمد بن علی بن محمد استرابادی حلی نجفی‌غروی، متکلم، اصولی و از علمای امامی سده‌های ٧ و ٨ ق/١٣ و ١٤م.
از منابع موجود اطلاعات دقیقی از زندگی جرجانی به دست نمی‌آید. تاریخ خاتمۀ برخی از آثارش سالهای ٦٩٧ و ٧٢٨ق را نشان می‌دهد (آقابزرگ، ١/٦٣، ٢/٤٢٣). وی مدتی در حله بود و نزد علامۀ حلی (د ٧٢٦ق/١٣٢٦م) به دانش‌اندوزی پرداخت (امین، ٩/٤٢٥). از تنوع عناوین آثارش برمی‌آید که از علوم مختلف زمانۀ خویش بهرۀ کافی داشته است. در مقدمۀ ناشر بر قواعد الاحکام علامۀ حلی (١/٢٦) و همچنین در مقدمه بر نهایة الاحکام او (نک‌ : رجایی، ١/٩)، نام جرجانی در زمرۀ شاگردانی نقل شده که از وی اجازۀ روایت یافته‌اند. جرجانی با خواجه نصیرالدین طوسی (د ٦٧٢ ق) قریب العصر بود و نسبت به آثار وی اظهار شیفتگی می‌کرد، چندان که خواجه را افضل المحققین و رئیس‌العلماء و الحکماء المتبحرین می‌خواند و می‌گوید: «کتب بسیاری از تألیفات پیشینیان را که در علوم مختلف ساخته‌اند، مطالعه کـردم و هیچ‌یک را بـه مـانند کلام خواجـه نـدیدم (نک‌ : مقدمه بر...). جرجانی شخصیت علامۀ حلی و کیفیت درس و بحث او را نیز سخت ستوده است (امین، ٩/٤٢٥).
آثـار: جرجانی نویسندۀ پرکاری بوده است، چندان که در یکی از دست‌نوشته‌های خود فهرست آثار خود را بیش از ٣٠ عنوان ذکر کرده است (نک‌ : همو، ٩/٤٢٦).
جرجانی بسیاری از آثار نصیرالدین طوسی را به زبان عربی بازنگاشت و آثار علامۀ حلی را شرح کرد. از متون به یادگار مانده از او می‌توان به الابحاث فی تقویم الاحداث اشاره کرد. وی در این کتاب در عین حال که به اثبات امامت ائمه اثنا عشری، اثبات غیبت امام زمان و رد شبهات مربوط به آن پرداخته است، عقاید زیدیه را نیز در این باب رد کرده است (آقابزرگ، ١/٦٣). نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانۀ آستان قدس موجود است (نک‌ : آستان قدس، ١٥).
ترجمۀ اوصاف الاشراف نصیرالدین طوسی از دیگر آثار بر جای ماندۀ جرجانی است. اوصاف الاشراف رسالۀ مختصری است در اخلاق و قواعد اهل سیر و سلوک. دو نسخه از متن عربی این کتاب به شماره‌های ١٢٠ و ١٢١ در کتابخانۀ آستان قدس رضوی و نسخۀ دیگری از این کتاب در کتابخانۀ دانشگاه تهران موجود است (مدرس رضوی، ٤٥٨).
غایـة‌البادئ یکی دیگر از آثار جرجانی است. این کتاب شرح مبادئ الاصول علامۀ حلی است که حاصل تلاش سالهای نخست فعالیت او ست (٦٧٩ ق) (نک‌ : کحاله، ١٠/٤٦). این کتاب در زمان حیات علامه به پایان رسید و جرجانی آن را به نام عمیدالدین ابوطالب عبدالمطلب حسینی شرح کرد (آقابزرگ، ١٦/١٠، ٢٤/٣٩٧). دو نسخه از این کتاب در کتابخانۀ آستان قدس رضوی به شماره‌های ٢٩٢٠ و ٢٩٢١ موجود است (آستان قدس، ٤١٦).
نسخه‌هایی از این کتاب با عنوان نهایة البادئ در دست است و از این‌رو، برخی به خطا آن را به کس دیگری منسوب کرده‌اند (آقابزرگ، ٢٤/٣٩٧).

جرجانی کتاب فصول نصیریۀ خواجه نصیرالدین طوسی را نیز ترجمه کرده است. نویسنده چنان‌که خود ذکر می‌کند، پس از فراغت از تألیف کتاب الابحاث به ترجمۀ آن پرداخته است. فصول کتاب مختصری در اصول عقاید است و جرجانی در ابتدای ترجمه پس از ستایش کتاب می‌گوید: «بر خود واجب دیدم کتاب را از پوشش لباسهای پدری‌اش درآورده، و آن‌را در کسوت لباسهای عربی جلو‌ه‌گر سازم تا دانش‌پژوهان عرب نیز از آن بهره‌مند گردند» (کنتوری، ١١٨-١١٩). نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانۀ آستانۀ قدس به شمارۀ ٨١٧ (ص ٦٦٣) و دو نسخۀ دیگر در کتابخانۀ وزیری یزد در مجموعه‌های شمارۀ ٢٢٧٩ و ٢٤٨٧ موجود است (شیروانی، ١٢٢٩، ١٣١٣). پس از ترجمۀ جرجانی مقداد بن عبدالله سیوری از متکلمان سدۀ ٩ق شرحی بر ترجمۀ جرجانی با عنوان الانوار الحلالیة فی شرح العضول النصیریة به نام جلال‌الدین حسینی آوی نگاشت. آقابزرگ نسخه‌ای از آن را به خط احمد عرفی که در ٨٩٨ ق کتابت شده، در کتابخانۀ حسینیه نجف یافته است. همچنین نسخه‌ای از این شرح در کتابخانۀ آستان قدس موجود است (٢/٤٢٣).
رسالۀ جبر و اختیار نصیرالدین طوسی از دیگر آثاری است که جرجانی آن را به نام الجبر و القدر ترجمه کرده و در مقدمۀ اوصاف الاشراف نیز بدان اشاره شده است (جرجانی، همانجا). از متن عربی نسخه‌ای در کتابخانۀ آستان قدس رضوی ضمیمۀ
شم‌ ٥٥١ و نسخۀ دیگری در کتابخانۀ دانشگاه تهران موجود است (مدرس رضوی، ٥٤٨).
اخلاق ناصری از دیگر کتابهایی است که جرجانی از آثار خواجه نصیرالدین طوسی به زبان عربی برگردانده است. به ترجمۀ اساس الاقتباس و شرح ثمرۀ بطلمیوس خواجه نیز در مقدمۀ اوصاف الاشراف اشاره شده است (نک‌ : جرجانی، همانجا؛ بـرای بـررسی دیگر آثـار وی، نک‌ : امین، همـانجـا؛ قمـی، ٥٧٧؛ مدرس، ١/٤٠٣).

مآخذ: آستان قدس، ف، فهرست؛ آقا بزرگ، الذریعة؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٩٥٩م؛ جرجانی، محمد، مقدمه بر ترجمۀ اوصاف الاشراف نصیرالدین طوسی، نسخۀ خطی موجود در مرکز؛ رجایی، مهدی، مقدمه بر نهایة الاحکام علامۀ حلی، قم، ١٤١٠ق؛ شیروانی، محمد، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ وزیری، یزد، ١٣٥٨ش؛ قمی، عباس، الفوائد الرضویه، تهران، ١٣٢٧ش؛ کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، دمشق، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ کنتوری، اعجاز حسینی، کشف الحجب و الاستار، قم، ١٤٠٩ق؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٦٩ش؛ مدرس رضوی، محمدتقی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، ١٣٣٤ش؛ مقدمۀ ناشر بر قواعد الاحکام علامۀ حلی، قم، ١٤١٣ق. اعظم اسلامیت