جُرْجانی، ابوعبدالله محمدبن یحیی بن مهدی (د ٣٩٨ق/ ١٠٠٨م)، از فقهای حنفی ایران.
حاجی خلیفه از وی با لقب رکن‌الاسلام یاد کرده است (١/٣٩٨). ابوبکر جصاص رازی استاد او در فقه، و مهم‌ترین شاگرد وی در فقه، ابوالحسین قُدوری (د ٤٢٨ق/١٠٣٧م) صاحب المختصر بود. از دیگر شاگردان جرجانی می‌توان ابوالعباس احمدبن محمد ناطفی طبری (د ٤٤٦ق/١٠٥٤م) و ابوصالح قاضی دامغانی را نام برد (خطیب، ٥/١٤٠-١٤١؛ ابواسحاق، ١٤٤-١٤٥؛ قرشی، ١/٢٣٣، ٢٤٧، ٢٩٧-٢٩٨، ٣/٣٩٧-٣٩٨، ٤/٥٦).
جرجانی فقیه توانمندی بود و افرادی که بعد از او در فقه حنفی آثاری پدید آوردند، به آراء فقهی او توجه داشته‌اند. شیخ طوسی (٣/٣٦٠) و علامۀ حلی (٢/١٥٣)، دو فقیه برجستۀ امامی نیز دربحث از اقرار به‌نظر وی اشاره‌کرده‌اند (برای نمونه‌هایی از آراء‌ فقهی وی، نک‌ : مرغینانی، ١/٥٠؛ سرخسی، ١٠/١٩٠؛ کاسانی، ١/١٦٢؛ آمدی، ١/٢٣٥؛ عینی، ٨/٣٦؛ ابن‌نجیم، ١/١٦٤، ١٧٦، ٤/٦٠٣).
جرجانی در حدیث، از ابو‌احمد غطریفی، عبدالله بن اسحاق ابن یعقوب بصری و نصیر بن کثیر کشی جرجانی روایت کرده، و ابونصر عبدالکریم بن محمد شیرازی، ابوسعد اسماعیل بن علی سمان رازی و عمران بن موسی بن مجاشع سختیانی از او روایت کرده‌اند (سهمی، ٤٧٨؛ ذهبی، ٢٧/٣٦١-٣٦٢؛ قرشی، ٣/٣٩٨).
جرجانی ساکن بغداد بود و در مسجد قطیعة الربیع درس می‌داد و این مسجد به نام وی معروف گردید. ابن‌جوزی او را عالمی زاهد و عابد معرفی کرده است. او در اواخر عمر فلج شده بود و سرانجام در بغداد درگذشت و در کنار قبر ابوحنیفه به خاک سپرده شد. خطیب بغدادی به نقل از توزی وفات وی را در چهارشنبه ٣٠ رجب ٣٩٨ق/٣١ مارس ١٠٠٨م نوشته است (٤/٢٠٤؛ نیز نک‌ : قرشی، ٢/٥٩٩؛ ابن‌عمرانی، ٣١٤؛ قس: لکهنوی، ٢٠٢، که وفات او را در ٣٩٧ق نوشته است).
شریف رضی (د ٤٠٦ق/١٠١٥م) با وی ارتباط داشته، و در آثار خود از او یاد کرده است (حقائق...، ٢٩٦، المجازات...، ١٨٩).
آثـار: ١. ترجیح مذهب ابی‌حنیفه، که حاجی خلیفه نسخه‌ای از آن را دیده است. تعرض جرجانی بر شافعی در این کتاب، عبدالقاهر بغدادی شافعی (د ٤٢٩ق/١٠٣٨م) را برانگیخت تا ردی بر آن بنویسد. برخی بر این عقیده‌اند که کتاب جرجانی و رد بغدادی بر آن، از تندروی و غلو خالی نیست (حاجی خلیفه، ٢/١٨٣٩).
٢. شرح الجامع الکبیر فی الفروع، که شرحی است بر کتاب محمد بن حسن شیبانی در فقه حنفی (همو، ١/٥٦٧-٥٦٩ ؛ قس: GAS, I/٤٢٤-٤٢٥).
٣. القول المنصور فی زیارة سید القبور (بغدادی، ٢/٢٥٥).

مآخذ: آمدی، علی، الاحکام، به کوشش عبدالرزاق عفیفی، بیروت، ١٤٠٢ق؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و دیگران، بیروت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ ابن‌عمرانی، محمد، الانباء فی تاریخ الخلفاء، به کوشش قاسم سامرایی، قاهره، ١٤٢٢ق؛ ابن‌نجیم، زین‌الدین، البحر الرائق، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، ١٤١٨ق؛ ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠١ق؛ بغدادی، ایضاح؛ حاجی خلیفه، کشف؛ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، به کوشش مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٧ق؛ ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٧ق؛ سرخسی، محمد، المبسوط، بیروت، ١٤٠٦ق؛ سهمی، حمزه، تاریخ جرجان، به کوشش محمد عبدالمعید خان، بیروت، ١٤٠٧ق؛ شریف رضی، محمد، حقائق التأویل، به کوشش محمد رضا آل کاشف الغطاء، بیروت، دارالمهاجر؛ همو، المجازات النبویة، به کوشش طه محمد زینی، قم، مکتبة بصیرتی؛ طوسی، محمد، الخلاف، به کوشش علی خراسانی و دیگران، قم، ١٤١١ق؛ علامۀ حلی، حسن، تذکرة الفقهاء، تهران، چ سنگی، ١٢٧٢ق؛ عینی، محمود، عمدة القاری، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛ قرشی، عبدالقادر، الجواهر المضیئة، به کوشش عبدالفتاح محمدحلو، ریاض، ١٤١٣ق؛ کاسانی، ابوبکر، بدائع الصنائع، کویته، ١٤٠٩ق؛ لکهنوی، محمد عبدالحی، الفوائد البهیة، کراچی، ١٣٩٣ق؛ مرغینانی، علی، الهدایة فی شرح البدایة، بیروت، المکتبة الاسلامیة؛ نیز: GAS.
سعید طاووسی مسرور