دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٤٨٣
| جرجا جلد: ١٧ شماره مقاله:٦٤٨٣ |
جِرْجا١، شهری در محافظۀ (استان) سوهاج مصر. این
شهر با حدود ٦٠٠،٣٦٥،١ تن جمعیت (١٣٨٦ش/٢٠٠٧م) در ٥٠٢ کیلومتری جنوب قاهره بر کرانۀ
غربی نیل در مصر علیا واقع است. جرجا از شهرهای اسقفنشین قبطی است و شمار قابل
ملاحظهای از قبطیان مصر در آنجا سکنا دارند (بیکی، ٢/١٥٠؛ «جرجا»، npn.؛ «فرهنگ...٢
»). نام جرجا از نام صومعهای قبطی موسوم به مار جرجیس که اختصاصاً به سنت جرج
اطلاق میشده، اخذ گردیده است (EI٢, II/١١١٤؛ بریتانیکا).
پیشینۀ تاریخی: یافتههای باستانشناسی در کرانۀ شرقی نیل در ساحل مقابل جرجا و
محوطههای باستانی پیرامون آن شهر مؤید آن است که ٣ خاندان از خاندانهای نخستین
فراعنۀ مصر در حوالی جرجا اقامت داشتهاند (نک : بیکی، ٢/١٥٠-١٥٤). با این حال، از
تاریخ پیش از اسلام جرجا و دورۀ فتوح اسلامی در مصر آگاهیهای چندانی در دست نیست؛
اما همینقدر میدانیم که در نخستین سدۀ اسلامی طوایفی از قبیلهای قریشی و گروهی
از علویان در صعید مصر (مصر علیا) اقامت گزیدند و در اطراف شهر جرجا طایفهای موسوم
به اشراف حسینی که از خاندان حسین بن علی(ع) بودند، سکنا داشتند (نک : ریطی،
٨٠-٨٢). یاقوت در سدۀ ٧ق/١٣م، جرجا را قریهای نزدیک اخمیم از اعمال صعید گزارش
کرده است (٢/٤٨).
اعتبار و شهرت جرجا به اواخر سدۀ ٨ ق/١٤م، با اسکان قبیلۀ هواره در آن سرزمین باز
میگردد. در حدود سال ٧٨٢ق/١٣٨٠م افراد این قبیله به سرپرستی اسماعیل بن مازن، شیخ
قبیلۀ هواره، عازم جرجا شدند و در آبادانی آن که در آن روزگار از آبادانی چندان
بهرهای نداشت، کوشیدند (مقریزی، ٥٨؛ قلقشندی،
١/٣٦٣-٣٦٤). اندکی پس از این تاریخ ابن دقماق مساحت جرجا را ٥٦٣،٣٤ فدّان، و آن
سرزمین را در اقطاع عمر بن عبدالعزیز و علی بن غریب ــ دو تن از امیران هواره ــ
گزارش کرده است (٢/٢٧).
لئون افریقی که در اواخر سدۀ ٩ و اوایل سدۀ ١٠ق جرجا را دیده، دیر بزرگ و ثروتمند
مسیحیان آنجا را وصف کرده است. به گزارش او این دیر سن جرج نام داشته، و پیرامون آن
را تاکستانها و کشتزارهای وسیع دربر میگرفته است و حدود ١٠٠ سال پیش از آن، در آن
دیر ٢٠٠ راهب اقامت داشتهاند که درخدمت مستمندان بودند و آنان را اطعام میکردند و
مازاد درآمد دیر را برای بطریق قاهره میفرستادند تا میان نیازمندان مسیحی آن شهر
توزیع گردد. اما به سبب بیماری طاعون، آن راهبان ناگزیر به ترک آنجا شده بودند و
برای ٣ سال آن دیر متروک مانده بود تا آنکه حاکم منشیه (واقع در حدود ١٠ کیلومتری
جنوب جرجا)، آن دیر را برای کارهای تولیدی و بازرگانی بازسازی، و پیرامون آن
باغهایی زیبا احداث کرد و خود نیز در آنجا اقامت گزید؛ اما به سبب شکایت بطریق
قاهره، ناگزیر آنجا را به مسیحیان تحویل داد (٢/٢٣٨).
هوارهها تا دو سده بر مصر علیا از آن جمله بر جرجا چیرگی داشتند تا اینکه در حدود
سال ٩٨٣ق/١٥٧٥م به دست عثمانیان مضمحل شدند. از آن پس جرجا به مرکز حکومتی مصر علیا
بدل شد و حاکمان آن عناوینی چون «حاکم الصعید»، «امیر الصعید» و «بیک جرجا» داشتند
و در کشاکشهای گروههای سیاسی که بر سر قدرت در قاهره درمیگرفت، شرکت میجستند
(EI٢، همانجا؛ بریتانیکا).
در اوایل چیرگی عثمانیان بر مصر در حدود سال ٩٣٣ق/ ١٥٢٧م، مصر به ١٣ ولایت تقسیم شد
و براساس آن از به هم پیوستن ٣ عملِ اسیوط، اخمیم و قوص، ولایت واحدی به نام «ولایت
جرجا» به وجود آمد تا آنکه در روزگار فرمانروایی محمدعلی پاشا خدیو مصر (حک
١٢٢٠-١٢٦٤ق/١٨٠٥-١٨٤٨م)، اصلاحاتی در تقسیمات کشوری و اداری مصر صورت گرفت. نخست در
١٢٤١ق/١٨٢٦م کلمۀ ولایت ملغى، و واژۀ «مأموریه» جایگزین آن شد و سپس در ١٢٤٩ق/١٨٣٣م
واژۀ مأموریه نیز به «مدیریه» تغییر یافت (مونس، ٣٢٣-٣٢٤؛ رمزی، ٢(٤)/٨-١٣). در
١٢٧٥ق/١٨٥٩م مرکز اداری مدیریۀ جرجا از شهر جرجا به شهر سوهاج از توابع آن مدیریه
انتقال یافت (همو، ٢(٤)/١٤) و از آن پس از اهمیت شهر جرجا کاسته شد.
مآخذ: ابن دقماق، ابراهیم، الانتصار، به کوشش کارل فولرس، بولاق، ١٣١٠ق/ ١٨٩٣م؛
بیکی، جیمز، الآثار المصریة فی وادی النیل، ترجمۀ لبیب حبشی و شفیق فرید، به کوشش
محمد جمالالدین مختار، قاهره، ١٩٨٨م؛ رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة،
قاهره، ١٩٤٤م؛ ریطی، ممدوح عبدالرحمان عبدالرحیم، دور القبائل العربیة فی صعید مصر
منذ الفتح الاسلامی حتى قیام الدولة الفاطمیة...، قاهره، ١٩٧٧م؛ قلقشندی، احمد، صبح
الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛ لئون افریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، ترجمۀ
محمد حجی و محمد اخضر، بیروت، ١٩٨٣م؛ مقریزی، احمد، البیان و الاعراب عما بارض مصر
من الاعراب، به کوشش عبدالمجید عابدین، قاهره، ١٩٦١م؛ مونس، حسین، اطلس تاریخ
الاسلام، قاهره، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
Britannica, ٢٠٠٤; EI٢; »Girga«, Love to Know ١٩١١, www.١٩١١ encyclopedia.org;
The World Gazetteer, www.world-gazetteer. com.
مهدی جوزی
١. Girga
٢. The World…